दार्चुला । काखीमा दुधे बालक । अगाडि सात आठ वर्षका एक बालिका र पछाडि महिलाहरु । अगाडी गाइवस्तुदेखि भेडा बाख्राको ताती छ । यो कुनै फरक दृष्य हैन् । दार्चुलाको हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने स्थानीयको सुन भन्दा महंगो यार्सागुम्बा खोज्ने संघर्षको कथा हो । अपि हिमाल गाउँपालिका ३ का २० वर्षीया तारा बोहरा दुधे बालकसहित यार्सागुम्बा संकलनको लागि लेकतिर जादै थिइन् । पिठ्युमा लेकको लागि चाहिने खाद्यान्न लत्ताकपडा तथा छातीमा दुधेबालक लिएर जंगल पस्दै गरेको उहाँको त्यो फोटोे कथा निकै मार्मिक छ । दुधेबालक सँगै लिएर जाने एक्ला पात्र भने उहाँ हैनन् । सुनभन्दा कयौं महंगो मूल्यमा विक्री हुने यार्सागुम्बामा जीवनमरण गर्नेहरुको ताती अहिले पहाड उक्लिदैछन् । यस क्षेत्रका अधिकांश महिलाहरु यसरी नै दुधे बालक लिएर हरेक वर्ष यार्सागुम्बा संकलनमा जाने गर्छन् ।
फाइल फाेटाेयो क्षेत्रका ६ वर्षदेखि ६० वर्ष उमेर समूहका झण्डै चार हजार जनसंख्या यार्सागुम्बा संकलनको लागि पाटन जाने गर्छन् । एक महिना लामो संघर्ष त्यहि
जीवनमरणको सुनभन्दा महंगो यार्सागुम्बा खोज्नमा विताउँछन् । यार्सागूम्बाले धानेको यहाँका नागरिकको आयस्रोत र खाद्यान्न जोहोको प्रमुख स्रोत नै यहि एक महिने यार्सागुम्बा हो । जति रहर लिएर यार्सागुम्बा खोज्न लेक जान्छन्, तर त्यहाँको पीडा र कठिनाई ती दुधे बालकलिएर जाने महिला र बालबालिकालालाई मात्रै छ ।
गाउँ पाश्र्वचित्रमा देखाइएको तथ्यांक अनुसार अपि हिमाल गाउँपालिकाका १२०८ घरधुरी मधये १३३ घरधुरीको तीन महिनासम्म खान पुग्दैन् । भने ३ देखि ६
महिनासम्म खान पुग्ने परिवारको संख्या ६३९ परिवार छ । यस्तै ६ देखि ९ महिनासम्म खान पुग्ने परिवार ४०५ रहेको तथ्यांकले देखाएको छ । भने वर्षभरी
खान पुग्ने परिवार संख्या ३१ रहेको छ ।
बहुमूल्य यार्साको बजार र उपयोगिता जति आकर्षक छ, जति यार्साले आम्दानी बढाएको चर्चा र परिचर्चा छ, त्यसभन्दा कठिन छ, यसको संकलन । जसरी सजिलै यार्सागूम्बा खोजेजस्तो हल्ला पिट्याइन्छ, त्यो पिडा हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने र यार्सागुम्बामा मात्रै निर्भर क्षेत्रका नागरिकलाई मात्रै छ । घाँसे मैदानमा फाट्टफुट्ट देखिने यार्सा खोज्नु भनेको फोहरको थुप्रोमा सियो खोज्नुजत्तिकै कष्टकर हुन्छ । संकलकहरूले पाटनमा एक इन्च ठाउँ पनि खाली नराखी भुइँमा घर्स्रंदै यार्सा खोज्छन् । दिनभरि खोज्दा कहिलेकाहीँ त एउटा पनि पाइँदैन्, संकलक गौमती कार्कीले भनिन् । विकट र अत्यधिक चिसो ठाउँमा पाइने भएकाले यसको खोजी गर्न जाँदा ज्यानको बाजी लगाउनुपर्छ । त्यस कारण यार्सा संकलनका क्रममा कतिपय मान्छे लेक लागेर, बिरामी भएर, हिउँमा चिप्लिएर, पहिरोमा पुरिएर वा नदीमा खसेर ज्यान गुमाउँछन् ।
यार्सासँग सम्बन्धित घटनामा गत वर्ष मात्र चार जनाले यार्साकलनको क्रममा ज्यान गुमाएका थिए । हरेक वर्ष यार्सागुम्बा खोज्ने क्रममा केटाकेटीहरुले हिउँमा
चिप्लीएर,भीरबाट लडेर ज्यान गुमाउने गरेका छन् । गाउँ रित्तिदै, लेक भरिंदै दार्चुलाको अपि हिमालको घुसा, खण्डेश्वरी, व्यासको छांगरु, तिंकर र राप्लाका अधिकांश स्थानीय यो सिजनको लागि लेकतिर उक्लिएका छन् । हिमाली बासिन्दाको मुख्य आयस्रोत यार्सागुम्बाको ‘सिजन’ सुरु भएसँगै मानिसहरु लेकतर्फ उक्लिएका हुन् ।
विगतका वर्षजस्तै यस वर्ष पनि यार्सा संकलन क्षेत्रमा एक देखि डेढ दुई महिनाका लागि सामानको ढुवानी गर्नेको लर्को दिनदनै देखिन्छ । घुसा र खण्डेश्वरीमा अहिले गाउँमा मान्छे भेट्टाउनै नसकिने अवस्था आइसकेको छ । यार्सागुम्बा संकलन तथा ओसार पसार निर्देशिका २०७३ अनुसार जेठ
दोस्रोसाताबाट लेक खुलेपछि अहिले गाउँ रित्तिदैछन्, स्थानीय कल्यानसिह बोहराले भने । गाउँमा कोहि घरमा बुढाबुढी बाहेक मान्छे भेटिदैन् ।
अधिकांश स्थानीयले गाई गोरु भेडाबाख्रा र लालाबालासहित लेकतिर हिडेका छन् । क्षत्ति घाजिर पाथा गाउँतिर ढोकामा ताला लगाएर स्थानीय बहुमूल्य जडिबुडी यार्सागुम्बा खोज्न पाटन गएका छन् ।
संकलन अवधिभरको लागि खाद्यान्न, लत्ताकपडा तथा अन्य दैनिक उपभोग्य सामग्री लिएर संलकहरु लेक पुगेका छन् । यार्सागुम्बा खोज्नको लागि रोजगारी र
अध्ययनको लागि गाउँ भन्दा बाहिरएका युवा, महिला सबैजस्तो परिवार सामूहिक रुपमा यार्सागुम्बा सिजनको योजना बनाउँदै लेकरित पसेका छन् । यस क्षेत्रका बाहिर पढ्न जाने, गाउँबाट शहर बसोबास गरेकाहरु पनि लेकको लागिगाउँ फर्किएका छन् ।
जिल्ला बाहिरीकासमेत यार्सागुम्बा संकलन गर्न पाटनतिर लागेका छन्, बोहराले भने, यार्सागुम्बाको आर्कषणले बास बस्नेहरु दैनिक बढ्दैछन्, यार्सा
पाइने, अपि हिमालको लोलु, अपि फेद, रोखापु, सातगंगा फुल्टीवन, चाइमटेला, घाजिर, धरमघर, घट्टेखोला, काटै, सुर्मा लगायतका वनहरुमा यतिबेला
संकलकहरुको भीड लागेको छ ।
यस्तै व्यासको अपि नाम्पा फेद, दुधिवन, स्याङ्पा, गल्गासे, होमदङ्ती, घट्टेखोला, मुल्तीतिछडे, सितालनौन्था लगायतका पाटनहरुमा संकलकहरु पुगेका छन् । यार्सायाम सुरु भएपछि वर्षैपिच्छे संलकहरुको भिड हुन्छ, अपि हिमाल १ का स्थानीय झुनसिह जागरीले भने । होटलहरु पनि राम्रो चलेका छन् ।
दिउँसो खाना र राती बस्ने संलकहरु होटलमै पुग्छन् । एउटै वनमा ४।५ हजार बढि संलकहरु पस्ने गरेका छन् । यहाँबाट पनि लेक जानेको लामो लस्कर हेरि नसक्नु हुन्छ उनले भने ।
जेठ पहिलोसातादेखि असार महिनासम्म यार्सा संकलन क्षेत्रमा भीड हुने गर्छ । गाउँमा अशक्त, वृद्धवृद्धा, सुत्केरी, महिला, हिडँडुल गर्न नसक्ने बालबालिका मात्रै छन्, अपि हिमाल गाउँपालिका ४ का दमनसिह बोहराले भने । प्राय अहिल्यै गाउँ रित्याएर लेकको उकालो लागि सके, अधिकांश घरमा ताला झुण्डिएका छन् । यार्सागुम्बा खोज्ने सिजनमा यदि कसैको गाउँमा मृत्यु भइहाल्यो भने पनि मलामी जाने मान्छे हुदैनन् । अपिहिमालको घुसा खण्डेश्वरीबाट दुई दिनमा संकलन क्षेत्र पुगिन्छ ।
गरिबीका कारण पनि यहाँका स्थानीय एक देखि डेढ दुई महिनामा यार्सागुम्बा संकलनमा कडा मेहनत गर्छन् । यस क्षेत्रका स्थानीयको झण्डै चार करोड ४० लाख रुपैयाँ बराबरको खर्च खाद्यान्नमा मात्र हुने गरेको एक अध्ययनले देखाएको छ । सडक सञ्जाल नजोडिएको क्षेत्रमा खेतीपाती कम उत्पादन हुन्छ भने ढुवानी भाडा महंगो छ । यस्तै स्वास्थ्यमा एक करोड ८७ लाख रुपैयाँ बराबरको खच हुने गरेको छ । यहाहँका स्थानीयको मुख्य पेशा भनेकै कृषि र पुशपालन हो । रासस
प्रकाशित मिति: २२ जेष्ठ २०७६, बुधबार ०७:२२
