थारू समुदायको माघी पर्व पनि सकिएको छ । जाँड नसकिएसम्म माघी भन्छन्, पुराना अगुवाहरू । तर, खासमा माघी माघ पहिलो सातामै सकिन्छ । माघीको स्वरूप केही फेरिएको छ । पहिले माघीलाई थारू समुदायले खुसीको पर्वका रूपमा मनाउँथे, अचेल मुक्ति दिवसका रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।
थारू समुदायका अग्रज तथा थारू संस्कृतिका जानकार दाङ, नारायणपुर जलौराका चन्द्रप्रसाद चौधरी भन्छन्, ‘माघी खुसीसँगै मुक्तिको पर्व पनि हो । उहिले थारू समुदायका सदस्यहरू जमिनदारको घरमा माघ ७ देखि कमैया बस्न जानुपथ्र्यो, अनि अर्को माघको १ गते मात्रै उनीहरूले बिदा पाउँथे । त्यसपछि एकसाता उन्मत्त भएर माघी मनाउँथ्यो थारू समुदायले । युवा–युवतीको पनि त्यही साता मात्रै भेट हुन्थ्यो ।’
‘उरी उरी भौंरा रे हाँ टिकुलीपर बैठ्यै ।
भौंरक छुअल टिकुली मल्हेर र सखिय हो ।
यसको अर्थ महिलाहरूले भन्छन्, उडीउडी भमरा (पुरुषहरू) मसँग बस्न आउँछन्, तर मैले सम्झें मेरो टिकुली मलिन भयो । अर्थात्, यो भावनात्मक गीतले मिलनपछिको अर्को विछोडलाई पनि संकेत गर्छ । माघीका परिकारमा सुँगुरको मासु, चामलको ढिक्री, अनदीको झोल (जाँड), सिद्रा माछा, गहतको झोललगायत परिकार । घरमा मात्रै होइन चेलीका घरमा निस्राउ (चेलीको भाग) स्वरूप नुन, मास, चामललगायत खानेकुरासमेत लगेर जाने चलन अझै जीवन्त छ । थारूहरूको मुख्य चाड पछ्याउँदै यो वर्ष त दाङको थारू बस्ती चखौरामा राष्ट्रिय थारू सांस्कृतिक महोत्सवसमेत गरिएको थियो । मुलुकका ४० जिल्लाका थारू समुदाय आ–आफ्नो सांस्कृतिक प्रस्तुतिसहित खानाका परिकारहरू लिएर महोत्सवमा उपस्थित थिए ।
यस्तै थारू समुदाय मात्रैले मनाउने महत्वपूर्ण पर्व अट्वारी हो । कुशे औंसीपछिको चन्द्रमा देखिने पहिलो आइतबारलाई यो समुदायले अट्वारी पर्वका रूपमा मनाउँछन् । ‘गैन्यारी’ एक प्रजातिको काठलाई काठमै रगडेर आगो बालेपछि त्यही शुद्ध आगो सबै समुदायले सल्काएर लगेर आ–आफ्नै घरमा चामलको रोटी पकाइन्छ, अनि आफ्ना कुलदेवतालाई चढाइन्छ । अग्नि देवतालाई चढाइन्छ, यसलाई भीम पूजाका रूपमा पनि लिइन्छ । पूजा सकिएपछि घरमा बनेका परिकारहरू आफूले खानुअघि चोखै दिदीबहिनीहरूलाई छुट्याइन्छ । त्यसपछि भोलिपल्ट दाजुभाइहरूले त्यो परिकार बहिनीको घरमा पु¥याउँछन् । जसलाई ‘अग्रासन’ (दिदीबहिनीको भाग) भनिन्छ । त्यो लगिएन भने दिदीबहिनीहरू रुन्छन्, खल्लो मान्छन् ।
त्यसो त थारू समुदायले पृथक शैलीमै दसैं, दीपावली र होली पनि मनाउँछन् । जन्माष्टमी पनि उनीहरूको मुख्य पर्वजस्तै हो । तर, खासमा उनीहरूले मान्ने अर्को सांस्कृतिक पर्व भुइँह्यार (भूमि) को पूजा । खेती सकेपछि ‘हर्डह्वा’, धानबाली स्याहारिसकेपछि ‘पेन्ड्या’ त्यसपछि वैशाखमा उनीहरूले ‘धुह्र्यागुरै’ पूजा गर्छन् । आफ्ना सन्तती तथा पशु चौपायामा रोग नलागोस् भनेर यो पूजा गरिन्छ, त्यसपछि यो समुदाय खेतीमै व्यस्त हुन्छ । थारू अग्रज चन्द्रप्रसाद चौधरी भन्छन्, ‘धुह्र्यागुरै’ पछि थारू बस्तीमा मादल, मजुरा बज्न छाड्छ, भदौमा ‘हर्यागुरै’ पूजापछि मात्र बस्तीमा मादल बजाउन पाइन्छ, जुन परम्परा अझै कायमै छ । यो समुदायले वर्षभरि हरेक महिनामा केही न केही पर्व मनाउने गर्छन् । जस्तै वैशाख–जेठमा धुह्र्या गुरै, असार–सेकौनी चुक्यानी, साउन–भदौ–हर्डह्वा, अष्टिम्की, हर्यागुरै, असोज–कात्तिक–डस्या, डेवारी, मंसिर–पुस– पेन्ड्या, माघ–ठूलो पर्व माघी, फागुन– विवाहको महिना, चैत– गँरघसौनी ।
लगाउने कपडा पनि उनीहरूको जातीय पहिचान हो । शरीरको बनावट पनि उनीहरूको पहिचान हो अनि उनीहरूले खाने खाद्य सामग्रीहरू पनि मौलिक पहिचानकै हुन्छन् । उनीहरूको समुदायका महिलाहरूमा ट्याटु खोपाउने चलन अझै छ । हेकुलीका थारू अगुवा पूर्णबहादुर चौधरी भन्छन्, ‘महिलाहरूका पिँडौलामा जुन बुट्टा छ त्यो टीका छेड्ने संस्कार हो, उहिले जमिनदारहरूले थारू विवाहित महिलालाई पनि अपहरण गरी लैजाने चलन भएकाले म विवाहित हुँ भन्ने संकेत दिन महिलाहरूले दुवै खुट्टाको पिँडौलामा टीका छेड्ने गरेका हुन् ।’ पछिल्लो समयमा कमैया÷कम्लहरी मुक्ति भएसँगै ती संस्कार हराइसकेका छन् ।
त्यसो त थारू समुदायमा सांस्कृतिक विचलन पनि आएको छ । कारण आफ्ना संस्कृतिहरू पछिल्लो पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न नसकिएको एउटा अवस्था हो भने अहिलेको सामाजिक तथा आर्थिक विकासले पनि त्यसमा केही भूमिका निर्वाह गरेको छ ।
‘हामी जीवन्त संस्कृति मलाई अझै याद छ, बघौसी दाङमा ०५० सालसम्म पनि जीवितै थियो । छोराहरू छुट्टिने अवस्था भए मूलघरमै अर्को बुकुरो गाँस्ने । गाँस्दागाँस्दै १४ बुकुरा पुगेका थिए । तीन पुस्ताको एउटै घर । भान्सा पनि एउटै काम भने बाँडेर गर्ने,’ बघौसीका थारू युवा मदन चौधरी भन्छन्, ‘त्यो बेला हामी ९० जनाको एउटै भान्सा थियो, तर अहिले संस्कार र संस्कृति फेरिएको छ । फेसन फेरिएको छ अनि लवाइखवाइ पनि फेरिएको छ । पेसामा पृथकता आएको छ ।’
अगुवा चूर्णबहादुर चौधरी भन्छन्, ‘संस्कार र संस्कृति समयानुकूल परिमार्जन र परिवर्तन गर्दै जाने अहिलेको माग हो, त्यसैले संस्कार र संस्कृतिमा केही पृथकता आउन थालेको छ ।’ उनको भनाइमा विज्ञान प्रविधिसँगै थारू समुदाय पनि अघि बढ्न सिक्दैछन् । यो अत्यन्तै सकारात्मक हो । अब थारू समुदायका युवायुवती पनि पृथक पेसा र व्यवसायमा जोडिएका छन्, जमिनदारको कमैया बस्ने अवस्था भने अब छैन ।
तस्बिरहरुः राजकुमार कान्छा
टोटल राष्ट्रिय मासिकबाट
