कर्ण हमाल ठकुरी । सुर्खेतको पूर्वी क्षेत्रमा रहेको सिम्ता गाउँपालिका प्राकृतिक स्रोत, कृषि, जलस्रोत र मानवीय सम्भावनाले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। भेरी नदीदेखि सिम्ता र जुगई खोलासम्मका जलस्रोत, खेतीयोग्य जमिन, मेहनती किसान र ठूलो युवा जनशक्ति सिम्ताका महत्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्।तर सम्भावना भएर मात्र विकास हुँदैन। त्यसका लागि स्पष्ट योजना, प्रभावकारी कार्यान्वयन, जिम्मेवार नेतृत्व र जनताप्रति जवाफदेही शासन आवश्यक हुन्छ।
अब प्रश्न उठाउनुपर्ने बेला आएको छ—सिम्तामा अहिलेसम्म के भयो ? के हुन सकेन ? र अब के हुनुपर्छ ?
आगामी २०८४ को निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा यो प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बनेको छ। किनकि निर्वाचन केवल जनप्रतिनिधि परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया होइन, आगामी पाँच वर्षका लागि विकासको दिशा रोज्ने अवसर पनि हो।
शिक्षा : भवन थपिए, विद्यार्थी किन घटे ?
सिम्ताका सामुदायिक विद्यालयमा पछिल्ला वर्षहरूमा भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा उल्लेख्य लगानी भएको देखिन्छ। विद्यालयका भवन बने, कक्षाकोठा थपिए र विभिन्न संरचना निर्माण भए।तर अर्को तस्वीर पनि छ—धेरै सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या घटिरहेको छ।
यसले गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ—विद्यालयका भवन बढिरहेका बेला विद्यार्थी किन घटिरहेका छन् ?
अभिभावकको एउटा प्रमुख गुनासो गुणस्तरीय शिक्षासँग जोडिएको छ। विद्यालयको नियमित अनुगमन कमजोर हुनु, विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा पर्याप्त ध्यान नदिनु र अभिभावकको पनि आफ्ना बालबालिकाको शिक्षाप्रति अपेक्षित चासो नहुनु समस्या बनेको देखिन्छ।
अब विद्यालयको सफलता भवन र प्रमाणपत्रको संख्याले होइन, विद्यार्थीले कति सिके, कस्तो क्षमता विकास गरे र उनीहरूको भविष्य कति सुरक्षित भयो भन्ने आधारमा मापन गर्नुपर्छ।
सडक : बाटो पुगेको छ, यातायातको सुविधा पुगेको छैन
सिम्ताका धेरैजसो बस्तीमा सडक पुगेका छन्। तर सडक पुगेको भन्नु र वर्षभरि यातायात सञ्चालन हुनु एउटै कुरा होइन।
नाली व्यवस्थापनको कमजोरी, नियमित मर्मतसम्भारको अभाव, खोलामा आवश्यक ह्युमपाइप तथा अन्य संरचना निर्माण नहुनुले वर्षायाममा यातायात अवरुद्ध हुने समस्या अझै छ।
सबैभन्दा पीडादायी अवस्था त बिरामी र सुत्केरीका लागि छ। कतिपय अवस्थामा वर्षायाममा सडक अवरुद्ध हुँदा बिरामी तथा सुत्केरीलाई मानिसले बोकेर स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्याउनुपर्ने बाध्यता अझै अन्त्य भएको छैन।
सडक निर्माणसँगै यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापन, नियमित मर्मत र सुरक्षित यातायातमा ध्यान दिन आवश्यक छ। यातायात भाडा पनि जनताको आयस्तरअनुकूल र व्यवस्थित हुनुपर्छ।
कृषि : उत्पादनको सम्भावना छ, बजारको सुनिश्चितता छैन
सिम्ता कृषि उत्पादनका हिसाबले निकै सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। तर यहाँको कृषि अझै ठूलो मात्रामा निर्वाहमुखी छ। धेरै परिवारले उत्पादन गरेको अन्नले वर्षभरि खान नपुग्ने अवस्था छ।
आलु, भटमास, टिम्मुर, लसुन, अलैंची, अमिलो प्रजातिका फलफूललगायत विभिन्न कृषि उत्पादनको राम्रो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि बजार र उचित मूल्यको समस्या किसानको मुख्य चुनौती बनेको छ।
फलफूल उत्पादन गरेका किसानले उचित मूल्य नपाउँदा खेती नै छाड्ने अवस्था आउनु दुःखद हो।
किसानलाई उत्पादन गर्न लगाएर बजार नदिने कृषि नीति प्रभावकारी हुन सक्दैन। अब उत्पादनदेखि बजारीकरणसम्मको कृषि प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
सिम्ता खोला, जुगइ खोला र भेरी नदीजस्ता जलस्रोत सिम्ताका लागि ठूलो अवसर हुन्। तर पर्याप्त जमिनमा सिँचाइ पुग्न सकेको छैन। भेरीको पानीलाई लिफ्ट सिँचाइमार्फत उपयोग गर्ने सम्भावनाको अध्ययन र कार्यान्वयनमा पनि पर्याप्त पहल आवश्यक छ।
खानेपानी : ‘एक घर, एक धारा’को नाराभन्दा परको वास्तविकता
सिम्तामा ‘एक घर, एक धारा’का कुरा धेरै भएका छन्। तर अझै पनि कतिपय बस्तीका नागरिक डोकोमा गाग्री बोकेर आधा घण्टा वा त्योभन्दा बढी समय हिँडेर पानी ल्याउन बाध्य छन्।
कतै पानीको मुहानकै अभाव छ भने कतै मुहान भएर पनि व्यवस्थापनको कमी छ। विशेषगरी हिउँद र जेठ महिनामा खानेपानीको समस्या झनै गम्भीर बन्ने गरेको छ।
सम्भावित स्थानमा लिफ्ट खानेपानी आयोजना सञ्चालन गर्ने, पुराना मुहान संरक्षण गर्ने र दीर्घकालीन खानेपानी योजना निर्माण गर्ने काम अब प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ।
स्वास्थ्य : संरचना बने, सेवा र जनशक्ति अझै चुनौती
सिम्तामा स्वास्थ्य संस्थाका भौतिक संरचना विस्तार भएका छन्। स्वास्थ्य संस्थामै सुत्केरी हुन आउने महिलाको संख्या बढ्नु सकारात्मक संकेत हो।
तर अझै पनि चेतना र पहुँचको कमीका कारण घरमै सुत्केरी हुने अवस्था पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन। महिला स्वास्थ्यको अवस्था सुधार गर्न थप प्रभावकारी कार्यक्रम आवश्यक छ।
दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव, आवश्यक उपकरण तथा नियमित सेवाको कमी र विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सीमित हुनु पनि चुनौती हो।
स्वास्थ्य शिविर, विशेषज्ञ सेवा र निःशुल्क उपचारका लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार तथा गैरसरकारी संस्थाबीच प्रभावकारी समन्वय हुनुपर्छ।
यससँगै बालविवाह अन्त्य गर्ने अभियानलाई महिला स्वास्थ्यसँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
बसाइँसराइ : सिम्ता खाली हुँदै जाने हो ?
सिम्ताको अर्को ठूलो चुनौती बसाइँसराइ हो।
शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, यातायात र दैनिक आवश्यकताका सुविधा खोज्दै नागरिकहरू सुर्खेतको भेरी क्षेत्र, बाँके, बर्दियालगायतका ठाउँमा बसाइँसराइ गरिरहेका छन्।
यसको प्रत्यक्ष असर गाउँका विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र अन्य सेवामूलक संस्थामा परेको छ। कतिपय ठाउँमा सेवाग्राहीभन्दा कर्मचारी धेरै हुने अवस्था सिर्जना हुनु सामान्य विषय होइन।
अर्कोतर्फ सिम्ताका ठूलो संख्याका युवा रोजगारीका लागि भारत तथा तेस्रो मुलुकमा जान बाध्य छन्।
अब गाउँमा युवा रोक्ने हो भने रोजगारी, प्राविधिक शिक्षा, सीप विकास, उद्यमशीलता र स्थानीय उत्पादनमा आधारित व्यवसाय सिर्जना गर्नुपर्छ।
दलित र महिलाका लागि अवसर अझै पर्याप्त छैन
सिम्ताको समग्र विकासमा दलित, महिला तथा पछाडि पारिएका समुदायको आर्थिक र सामाजिक अवस्था सुधारलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
दलित महिला र युवाका लागि स्वरोजगारमुखी तालिम, आयआर्जनका कार्यक्रम, स्वास्थ्य सचेतना तथा नेतृत्व विकासका अवसर विस्तार गर्नुपर्छ।
प्रतिनिधित्व मात्र पर्याप्त हुँदैन। निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिता र आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने कार्यक्रम आवश्यक छ।
युवा, खेलकुद र सामाजिक विकृति : बेवास्ता गर्ने विषय होइन
सिम्तामा युवाका लागि पर्याप्त खेलमैदान तथा सिर्जनात्मक गतिविधिका अवसरको अभाव छ।
जाँडरक्सी, जुवातास, गाँजा तथा लागुऔषधको बढ्दो प्रयोगले सामाजिक चुनौती थपिरहेको गुनासो पनि सुनिन्छ। यस्ता समस्या नियन्त्रणका लागि केवल प्रहरी परिचालन पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय सरकार, विद्यालय, अभिभावक, युवा र समुदाय मिलेर दीर्घकालीन अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
त्यसैगरी बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। एउटै वस्तुको मूल्य पसलअनुसार फरक हुने अवस्था अन्त्य गर्न स्थानीय तहले नियमित बजार अनुगमन र उपभोक्ता सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
बजेट : पहुँचवालाको होइन, आवश्यकताको आधारमा
विकासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार बजेट हो। तर बजेट कहाँ र कसरी खर्च भइरहेको छ भन्ने विषयमा जनताको चासो हुनु स्वाभाविक हो।
कार्यकर्ता, पहुँचवाला वा व्यक्तिगत सम्बन्धका आधारमा योजना छनोट हुने गरेको गुनासो आउँछ भने त्यसलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ।
अब बजेट आवश्यकता, प्राथमिकता, जनसंख्या, भौगोलिक अवस्था र प्रत्यक्ष लाभका आधारमा विनियोजन हुनुपर्छ।
जनताले तिरेको कर र राज्यबाट आएको बजेट जनताकै आवश्यकता पूरा गर्न खर्च हुनुपर्छ।
अब आउने २०८४ मा जनताले के हेर्ने ?
अबको निर्वाचनमा सिम्ताका जनताले केवल उम्मेदवारको पार्टी, नाता, चिनजान वा पहुँच हेरेर निर्णय गर्ने अवस्था हुनुहुँदैन।
उम्मेदवारसँग सोध्नुपर्छ—
सिम्ताको शिक्षा कसरी सुधार्नुहुन्छ ?
सडकलाई बाह्रै महिना सञ्चालनयोग्य कसरी बनाउनुहुन्छ ?
किसानको उत्पादनको बजार र उचित मूल्य कसरी सुनिश्चित गर्नुहुन्छ ?
खानेपानीको समस्या कहिलेसम्म समाधान गर्नुहुन्छ ?
युवालाई विदेश जानुपर्ने बाध्यता कसरी घटाउनुहुन्छ ?
महिला र दलित समुदायको आर्थिक अवस्था कसरी सुधार गर्नुहुन्छ ?
स्वास्थ्य सेवामा दक्ष जनशक्ति र विशेषज्ञ सेवा कसरी ल्याउनुहुन्छ ?
लागुऔषध, जुवातास र मदिराको समस्या नियन्त्रण गर्न के गर्नुहुन्छ ?
बजेटलाई पहुँच होइन, आवश्यकताको आधारमा कसरी विनियोजन गर्नुहुन्छ ?
यी प्रश्नको स्पष्ट र कार्यान्वयनयोग्य जवाफ दिन सक्ने नेतृत्व नै सिम्ताको आवश्यकता हो।
जनप्रतिनिधि फेरिने होइन, जनताको अवस्था फेरिनुपर्छ
हरेक पाँच वर्षमा निर्वाचन हुन्छ। व्यक्ति फेरिन्छन्। दलका उम्मेदवार फेरिन्छन्। पदमा नयाँ अनुहार आउन सक्छ।
तर यदि जनताको समस्या उस्तै रह्यो भने परिवर्तनको अर्थ के ?
अबको निर्वाचनमा कुर्सी परिवर्तनभन्दा अवस्था परिवर्तनको बहस हुनुपर्छ।
‘म जनप्रतिनिधि बन्न चाहन्छु’ भन्ने प्रत्येक व्यक्तिले पहिले आफैँलाई सोध्नुपर्छ—मैले सिम्ताका जनताको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउन सक्छु ? मेरो पाँच वर्षको स्पष्ट योजना के हो ? म जनताप्रति कति जवाफदेही हुन सक्छु ?
सिम्ता आफैँमा सुन्दर छ। यहाँ सम्भावना छ, स्रोत छ, श्रमशील जनता छन् र भविष्य निर्माण गर्न सक्ने युवा शक्ति छ।
अब आवश्यकता केवल त्यस्तो नेतृत्वको हो, जसले सिम्ताको सम्भावना बुझोस्, जनताको पीडा महसुस गरोस् र परिणाम देखिने गरी काम गरोस्।
अबको २०८४—व्यक्ति रोज्ने मात्र होइन, सिम्ताको भविष्य रोज्ने निर्वाचन बनोस्।
सिम्ता सुन्दर छ, सही नेतृत्व र सही योजनासँगै अझ सुन्दर बन्न सक्छ।
प्रकाशित मिति: २५ भाद्र २०८३, बिहीबार ०९:०७
