कमल परियार ,सुर्खेत। झन्डै सात दशकभन्दा बढी समयदेखि राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवादका मूल्यहरूको संवाहकका रूपमा उभिँदै आएको दल हो नेपाली कांग्रेस। राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य, २०४६ सालको जनआन्दोलन, संविधान निर्माण र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना सम्मको यात्रामा नेपाली कांग्रेसले ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गरेको छ। यी सबै उपलब्धि सहज थिएनन्—यसका लागि पार्टीले ठूलो राजनीतिक, सांगठनिक र व्यक्तिगत कुर्बानी बेहोर्नुपरेको यथार्थ इतिहासमै अंकित छ।
जनताको विश्वास कांग्रेसप्रति कति गहिरो थियो भन्ने तथ्य २०१५ सालको निर्वाचनमै देखिन्छ, जहाँ नेपाली कांग्रेसले दुईतिहाइ बहुमत प्राप्त गर्यो। त्यसपछि २०४६ को परिवर्तनपछि भएका सातवटा आम निर्वाचनमध्ये २०४८, २०५६ र २०७० सालमा एकल बहुमत हासिल गर्दै पार्टी सत्ताको प्रमुख आधार बन्यो। २०५१, २०६४ र २०७४ बाहेकका निर्वाचनमा कांग्रेस निर्णायक शक्तिकै रूपमा रह्यो भने २०७९ को निर्वाचनपछि पनि ठूलो दलको हैसियतमा स्थापित भयो। त्यसैगरी २०८२ मा सम्मानजनक मत प्राप्त गर्यो ! यी सबै उपलब्धिले नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र नभई, नेपाली लोकतन्त्रको मेरुदण्ड भएको प्रमाणित गर्छन्।
तर यही गौरवशाली इतिहास बोकेको पार्टी आज गम्भीर आत्मसंकटको मोडमा उभिएको छ। पार्टीको जीवनकालमा १४ वटा महाधिवेशन सम्पन्न भइसकेका छन्।
तर इतिहासले गौरवशाली बनाएको पार्टी आज एउटा गम्भीर आत्मसमीक्षाको मोडमा उभिएको छ। पार्टीभित्र देखिएको गुटगत ध्रुवीकरण, व्यक्तिवादी सोच, शक्ति संघर्ष र परस्पर अविश्वासले कांग्रेसलाई चुनौतीपूर्ण अवस्थामा पुर्याएको छ। अझ १५औँ महाधिवेशन नजिकिँदै गर्दा देखिएका विवाद र असमझदारीहरूले कांग्रेसका शुभेच्छुकहरूलाई चिन्तित बनाएको छ।
आजको वास्तविकता के हो भने कांग्रेस केवल आफ्नो संगठनको संकटसँग मात्र जुधिरहेको छैन, उसले बदलिँदो जनमत, नयाँ पुस्ताको अपेक्षा र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको चुनौती पनि सामना गरिरहेको छ। यदि यस यथार्थलाई समयमै बुझ्न सकिएन भने त्यसको परिणाम केवल कांग्रेसका लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक प्रणालीका लागि समेत गम्भीर हुन सक्छ।
पछिल्ला केही वर्षमा नेपाली राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन देखिएको छ। विशेषगरी २०८२ सालको निर्वाचनले नेपाली राजनीतिको चरित्रमा आएको परिवर्तनलाई थप स्पष्ट बनाएको छ। केही वर्षअघि मात्रै स्थापित भएको नयाँ राजनीतिक शक्तिले अपेक्षा गरेभन्दा धेरै मत प्राप्त गर्नु सामान्य घटना थिएन। यसले पुराना राजनीतिक दलहरूप्रति जनताको बुझाइ, अपेक्षा र असन्तुष्टिलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेको छ।
विशेषगरी युवापुस्ताले अब केवल इतिहासका आधारमा मत दिने अवस्था छैन। उनीहरू परिणाम हेर्न चाहन्छन्। उनीहरू भाषणभन्दा कार्यसम्पादन, आश्वासनभन्दा उपलब्धि र नाराभन्दा सुशासनको खोजीमा छन्। यही कारण आजको पुस्ता पुराना दलहरूको योगदानलाई सम्मान गर्दै पनि वर्तमान कार्यशैलीप्रति प्रश्न उठाइरहेको छ।
यो परिस्थिति नेपाली कांग्रेसका लागि चेतावनी पनि हो र अवसर पनि। चेतावनी यस अर्थमा कि जनताको विश्वास स्थायी हुँदैन, त्यसलाई निरन्तर कर्मबाट नवीकरण गर्नुपर्छ। अवसर यस अर्थमा कि कांग्रेससँग अझै पनि संगठन, विचार, अनुभव र राष्ट्रिय विश्वासको बलियो आधार छ।
तर विडम्बना के छ भने यति महत्वपूर्ण समयमा पार्टीभित्र एकताको बहसभन्दा विभाजनको आशंका बढी सुनिन थालेको छ। यो अवस्था कांग्रेसको गौरवशाली इतिहाससँग मेल खाने विषय होइन। देशले राजनीतिक स्थायित्व खोजिरहेको बेला कांग्रेसभित्र अस्थिरता देखिनु स्वयं लोकतान्त्रिक शक्तिका लागि चिन्ताको विषय हो।
अझ अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने आज नेपालको संसद् र राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा विगतका धेरै अनुभवी, परिपक्व र दूरदर्शी कांग्रेस नेताहरूको उपस्थिति कमजोर हुँदै गएको छ। लामो राजनीतिक अनुभव, नीति निर्माणको क्षमता, संसदीय अभ्यासको ज्ञान र राष्ट्रिय संकटका बेला सहमति निर्माण गर्ने क्षमता भएका धेरै नेताहरू आज प्रत्यक्ष निर्णय प्रक्रियाबाट बाहिर छन्।
अनुभव र ऊर्जाको सन्तुलन कुनै पनि संगठनको बल हो। युवा पुस्ताले परिवर्तनको ऊर्जा दिन्छ भने अनुभवी पुस्ताले दिशा र स्थिरता दिन्छ। दुर्भाग्यवश, पछिल्ला वर्षहरूमा यी दुई पुस्ताबीचको समन्वय अपेक्षित रूपमा हुन सकेको देखिँदैन। परिणामस्वरूप संगठनभित्र अनावश्यक अविश्वास र प्रतिस्पर्धा बढ्ने वातावरण बनेको छ।
आज कांग्रेसलाई आवश्यक परेको कुरा पुस्ताबीचको संघर्ष होइन, पुस्ताबीचको सहकार्य हो। अनुभव र युवाशक्तिको संयोजनले मात्र पार्टीलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सक्छ। युवा नेतृत्वको उदय स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो, तर त्यसलाई अनुभवी नेतृत्वको ज्ञान र मार्गदर्शनसँग जोड्न सकिएन भने संगठनले ठूलो क्षति व्यहोर्न सक्छ।
पार्टीभित्र अहिले क्रियाशील सदस्यता अध्यावधिक, डिजिटलाइजेसन, संगठनात्मक पुनर्संरचना तथा नेतृत्वको कार्यशैलीका विषयमा विभिन्न मतहरू देखिएका छन्। लोकतान्त्रिक पार्टीभित्र मतभिन्नता हुनु अस्वाभाविक होइन। बरु विचारको बहसले संगठनलाई जीवन्त बनाउँछ। तर जब मतभिन्नता संवादबाट समाधान हुने विषयभन्दा शक्ति प्रदर्शनको विषय बन्छ, तब त्यसले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ।
क्रियाशील सदस्यता अध्यावधिक र डिजिटल प्रणालीको विकास आजको आवश्यकता हो। पारदर्शिता, जवाफदेहिता र आधुनिक संगठन निर्माणका लागि प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य छ। तर यस्ता विषयमा पनि सबै पक्षको सहभागिता, विश्वास र सहमति आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि सुधार प्रक्रिया सबैलाई साथ लिएर अगाडि बढ्नुपर्छ।
आज विश्व बदलिएको छ। राजनीति बदलिएको छ। जनताको अपेक्षा बदलिएको छ। जेन–जी पुस्ता सूचना प्रविधिसँग जोडिएको पुस्ता हो। उनीहरू नेतृत्वलाई सामाजिक सञ्जाल, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र व्यवहारका आधारमा मूल्यांकन गर्छन्। उनीहरूलाई प्रभावित गर्न इतिहासको गौरव मात्र पर्याप्त हुँदैन। वर्तमानको कार्यसम्पादन र भविष्यको स्पष्ट दृष्टिकोण पनि आवश्यक हुन्छ।
यही कारण १५औँ महाधिवेशन कांग्रेसका लागि केवल नेतृत्व चयनको कार्यक्रम होइन, भविष्य निर्धारण गर्ने ऐतिहासिक अवसर हो। यो महाधिवेशनले कांग्रेसलाई थप विभाजित बनाउने कि थप एकताबद्ध बनाउने भन्ने निर्णय गर्नेछ।
आज देश आर्थिक संकट, बेरोजगारी, बढ्दो वैदेशिक पलायन, कमजोर उत्पादन प्रणाली, सामाजिक निराशा र राजनीतिक अस्थिरताको दबाबमा छ। यस्ता बेला लोकतान्त्रिक शक्तिहरूबीचको एकता कमजोर हुनु देशका लागि शुभ संकेत होइन।
यदि नेपाली कांग्रेसजस्तो ऐतिहासिक र लोकतान्त्रिक दल नै आन्तरिक विवादमा अल्झियो भने त्यसले जनतामा झन् ठूलो निराशा पैदा गर्न सक्छ। लोकतान्त्रिक शक्तिहरू कमजोर हुँदा वैकल्पिक शक्तिहरू बलियो बन्नु स्वाभाविक हो। तर यदि मुख्य लोकतान्त्रिक शक्तिहरू नै कमजोर भए भने राजनीतिक अस्थिरता बढ्ने, संस्थाहरू कमजोर हुने र देश गलत दिशातर्फ जान सक्ने जोखिम पनि बढ्छ।
यसकारण आजको आवश्यकता कुनै व्यक्ति, समूह वा गुटको जित होइन। आजको आवश्यकता कांग्रेसको जित हो। आजको आवश्यकता लोकतन्त्रको जित हो। आजको आवश्यकता राष्ट्रिय हितको जित हो।
कांग्रेसभित्र रोगको पहिचान भइसकेको छ। अब उपचार गर्ने समय आएको छ। आत्मसमीक्षा, संवाद, सहमति, सहकार्य र साझा जिम्मेवारीको भावनाले मात्र पार्टीलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ। केन्द्रीय समिति, प्रदेश समिति, जिल्ला समिति, भ्रातृ संस्था, शुभेच्छुक संस्था र सम्पूर्ण कांग्रेसजनले यही भावनाका साथ अगाडि बढ्नुपर्छ।
आज विभाजनको होइन, पुनर्जागरणको समय हो। इतिहासले कांग्रेसलाई फेरि एउटा अवसर दिएको छ। यो अवसर गुमाउनु भनेको केवल पार्टीलाई कमजोर बनाउनु मात्र होइन, नेपाली लोकतन्त्रको भविष्यलाई समेत जोखिममा पार्नु हो।
त्यसैले १५औँ महाधिवेशनलाई एकताको महाधिवेशन बनाऔँ। अनुभवी नेतृत्वको ज्ञान, युवाशक्तिको ऊर्जा, संगठनको विरासत र जनताको अपेक्षालाई एक सूत्रमा बाँधेर नयाँ कांग्रेस निर्माण गरौँ। गुटभन्दा माथि उठौँ, व्यक्तिभन्दा संस्थालाई बलियो बनाऔँ र विभाजनको बहसलाई अन्त्य गर्दै साझा भविष्यतर्फ अघि बढौँ।
इतिहासले फेरि कांग्रेसलाई सोधिरहेको छ—तपाईंहरू विगतको गौरव जोगाउँदै भविष्य निर्माण गर्नुहुन्छ कि आन्तरिक विवादमा अल्झिएर अवसर गुमाउनुहुन्छ?
यो प्रश्नको उत्तर कुनै एक नेताले होइन, सम्पूर्ण कांग्रेस परिवारले दिनुपर्छ। र त्यो उत्तर एकता, आत्मसमीक्षा, सुधार र पुनर्जागरणको पक्षमा हुनुपर्छ।
प्रकाशित मिति: १ असार २०८३, सोमबार २१:३७
