सुर्खेतमा ‘चन्द्रसूर्य साहुजी’ नामले परिचित पुराना व्यापारी विक्रमराज वादे श्रेष्ठले दोश्रोपल्ट जिन्दगीमा ईच्छा दुई चोटीसम्म व्यक्त गर्नुभयो, तर दुबै पटक ईन्कारीसहित हपारिनुपर्र्यो । पूर्वको बनेपामा जन्मिएका श्रेष्ठले ३० वर्षको उमेरमा पहिलो पल्ट (वि.सं.२०३२) सालमा सुर्खेत घुम्न जाने ईच्छा व्यक्त गर्दा दाजुभाई र घरपरिवाले ठाडै अस्वीकार गरे । त्यसको करिव दुई तीन वर्षपछि फेरि व्यापार गर्न सुर्खेत जाने निधो गर्दा घरपरिवारले उसैगरी ईन्कार मात्र गरेनन् आउँदै गर्दा सरकारी कर्मचारीले समेत ‘‘के रे, के रे ¤ व्यापार गर्न जाने रे ¤ त्योपनि सुर्खेत ¤’’ भन्दै खित्का छाड्दै हाँसेर खिसिट्यूरी गरेको याद उहाँलाई अझैंपनि ताजै छ । दुई फरक कारणसहित दुई दुई पटक सुर्खेत जाने ईच्छा व्यक्त गर्दा उहाँले सुन्नपरेको एउटै जवाफ थियो,। आखिर के छ र सुर्खेतमा ? आखिर के रै छ त सुर्खेतमा सुनौं विक्रमराज वादे श्रेष्ठको अनुभवः
मैले ३० वर्षको उमेरमा पहिलो पल्ट घुम्नका लागि सुर्खेत जाने ईच्छा व्यक्त गरे, दाई र घरपरिवारले अस्वीकार गरे । दोश्रोपल्ट व्यापार गर्न सुर्खेत जान्छु भन्दाखेरी घरपरिवार मात्र हैन् भन्सारका कर्मचारीले समेत मलाई गिज्याए ।
किन जाने सुर्खेत ? के छ र सुर्खेतमा ?
म २००२ सालमा काभ्रेको बनेपामा जन्मिएको मान्छे । बनेपा भनेको त्यो बेलाको आधा नेपाल, त्यो आधा नेपालपनि हामी वादे श्रेष्ठ भाई भारदारले भरिएको। खानलाउनलाई उत्ति समस्या त थिएन् तैपनि व्यापार व्यवसाय भन्ने हाम्रो त्यो बेला नै शुरु भैसकेको थियो। बनेपामा बसेर व्यापार गर्दा मैले बुझेको एउटा कुरो के भने आफन्त र नातागोता धेरै भएको ठाउँमा व्यापार गर्नु हुँदो रैन्छ । उधारोपधारोले गर्दा फाइदा हुनुत कता हो कता साँवापनि उठ्न गार्हो । त्यहि भएर हामी व्यापार गर्न भनेर चितवन झरेको । कुरो त्यस्तै २०३२ सालतिरको हो, म ३० वर्षको भैसकेको थिएँ त्यो बेला । एकदिन चियाचौतारीमा बात मार्दै जाँदा राजा वीरेन्द्रले सुर्खेत औधी मन पराएको ठाँउ हो, भन्ने भन्को कानमा लागेपछि मलाई पनि राजाले मनपराएको ठाउँ कस्तो रै छ त भनेर सुर्खेत घुम्ने रन्को चढ्यो। तर, बाटोघाटोको असुविधाले सोचेझैं सुर्खेत पुग्न वा घुम्न सजिलो थिएन, यहि कुरा बुझेको भएर होला मेरो दाईलेपनि सुर्खेत घुम्न जाने मेरो रहरलाई ठाडै ईन्कार गरिदिनुभयो । तर मैलेपनि रहर र कर दुबै बढि गरेपछि दाईले धेरै दिन रोक्न सक्नु भएन, ‘जाने भए जाउ न त’ भन्नुभो ।
मेरा लागि सुर्खेत ठाउँ नयाँ भएपनि चिनजानेका जम्मा एक जना मान्छे थिए सुर्खेतमा । नातामा दाईपर्ने एक जना त्यतिबेला जिल्ला विकास समितिको स्थानीय विकास अधिकारी हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई सम्पर्क गरेर सुर्खेत के कसरी पुग्ने भन्ने टुंगो लगाएको भोलिपल्टै बिहानै झोला भिरेर, छाता टेकेर घरबाट निस्किएँ । मेरो लागि सुर्खेत घुम्ने खुशी र सुर्खेत पुग्ने कष्ट दुबै एकैसाथ शुरु भए । बाटोघाटोमा भेटिने नचिनेका बटुवाले समेत ‘ सुर्खेत जान लागेको?’ भन्दै गिज्याउँथे । ‘राजाले मनपराएको ठाउँ भनेर आफू सुर्खेत जाने भन्छु, मान्छेहरु भने मलाई हेर्दै सुर्खेत जाने भन्दै गलल हाँस्ने भन्या¤’
त्यसबेला नारायणघाटबाट सिधा सुर्खेत आउने सडक बनिसकेको थिएन। त्यसैले डुंगाबाट नारायणघाट तरेपछि बस चढेर बुटवल हुँदै सुनौली भन्सारसम्म बसमा र त्यहाँबाट रेल चढेर भारतको गोण्डा स्टेशनमा उत्रिएपछि रुपैडिया बजारबाट जमुनाहानाका भएर नेपालगञ्ज आईपुगें । त्यो रात कोहलपुरमा बास भयो । बास बसाइपनि को संग भनेपछि भारतीय हुन् कि मधेशी मजदुर हुन उनीहरुसंग । बीचमा भूजाको चुली लगाएर वरिपरि बसेर त्यहि भूजाले पेट भरिएपछि त्यो रात त्यहि काटेर, भोलिपल्ट बिहान उनीहरुकै पछि लागियो सुर्खेत आउन । त्यो बेलामा बबई नदीवारि (सुर्खेततिर) दुई–तीनवटा छाप्रा थिए होलान्, अहिले बबई बजार रहेको ठाउँमा त घरछाप्रा केहि नि थिएन । बबईमा पुल नहुँदा, डुंगाको सहयोगमा नदि तरेपछि सुर्खेत घर फर्किन लागेका एक जना लाहुरेपनि भेटिए । तिनै लाहुरेसंग गफ लाउँदै हिंड्दै भोलिपल्ट सुर्खेत टेक्दै गर्दा उपत्यका हेर्न सिधै गाग्रेतालको डाँडा चढें ।
मंसिरको बेलुकीपख सिरसिरे चिसो बतास, डुब्न लागेको घामको किरणले लहलह झुलेका धानका बालालाई छुँदा त ढल्न लागेको दिनलाई सुनको लेप लगाएजस्तो, पूरै सुनौलो। जसै ग्रागेतालको डाँडाबाट पहिलो पटक सुर्खेत उपत्यका हेरें, फोटोग्राफरको मन न हो, सुर्खेतले मोहनी लगाई हाल्यो । सोंचे त्यसै त राजाले मन पराएका रहेन्छन् । त्यसपछि त के बनेपा के चितवन अब त यतै बस्ने भन्ने मनमा लागिसक्यो। गाग्रेतालको डाँडाबाट उपत्यका हेरिसकेपछि खेतको आली–आली टेक्दै हालको बजार रहेको ठाउँतिर आईपुग्दा देख्खियो सुर्खेतका बजार । खरले छाएका स–साना घरहरुमा भर्खरै शुरुवात गरिएका स–साना पसल व्यवसाय । चितवनतिर आफूले पनि फोटोग्राफी कै काम गर्दै आएको भएर होला पहिलो चासो र ध्यान भने फोटो स्टुडियोतिरै गयो। घुम्दै र खोज्दै जाँदा बसन्त फोटो स्डुडियो रहेछ। त्यहाँ पुगेर व्यापार व्यवसायबारे केही कुराकानी भयो। त्यतिबेला चार रुपैयाँमा फोटो खिचिने रै छ सुर्खेतमा भन्ने थाह भो ।त्यो बेला सबैतिर ढुंगामाटोले बनेका खरले छाएका घरहरु थिए, टिनको पाता लगाएको घर त हिरो घर हो त्योबेलाको। वीरेन्द्रचोकदेखि हुलाक जाने बाटोमा टेकबहादुर भण्डारी पुराना घरको आडैमा रहेको मनोहरदाई रमाइलो पसल, त्योसंगै रहेको नजिरको कपडाको पसल गणेशचोकमा रहेको राधिका होटल र सूर्यमान शाक्यको पसल अझैंपनि प्रस्टै सम्झिना छ मलाई । अनि अहिले बैंक अफ काठमाण्डौं रहेको मोहन साहुको घरमा रहेको सीडीयो कार्यालय । बजार भनेपनि, सरकारी अफिस भनेपनि, पसल भनेपनि, होटल भनेपनि सबै एकै ठाउँमा थुप्रिएको र मान्छेहरुको भिड्पनि यहि लागेको देखेपछि यहि नजिकै पसल गर्ने निधो गरेर सुर्खेतको तीन दिने बसाइँ सकेर चितवन फर्किएँ ।
आधा फोटो आधा पैसा, पूरा फोटो पूरा पैसा
तीन दिने सुर्खेतका क्रममा देखे, भोगेको सबै कुरा सुनाएपछि सबै जना सुर्खेत आउन तयार भए । चितवनमा फोटोग्राफीका पुराना सामान र एउटा साइकल लिएर हिंड्यौं । चितवनमा पसल गर्दा जोरजाम गरेका सरसामान लिएर आउन लाग्दा उनीहरुले सुनौलीबाटै भन्सार गराएर नलगे जमुनाह नाकामा भन्सार तिराउने जानकारी दिए । पुराना घरायसी सरसमान र लत्ताकपडाको भन्सार लाग्ने रै छ भने जहाँ भन्सार माग्यो त्यहि मिल्काईदिउँला भन्दै हामीले सामान लिएरै आउने निधो गर्यौ । हामी व्यापार गर्न सुर्खेत हिंडेको भनेर बताएपछि उनीहरुपनि नाक खुम्च्याउँदै थिए । को छ र सुर्खेतमा के छ र सुर्खेतमा व्यापार गर्नलाई ? भन्दै खिसिट्यूरी पनि गरे ।
जमुनाह नाकमा चेकजाँच क्रममा भन्सारका कर्मचारीले भन्सार लाग्छ, भनेर केरकार गर्न थाले। हामीलेपनि हामी सुर्खेत बसाइँ सरी जान लागेकोले सबै पुराना सामान ओसार्न लागेको भन्दै पैसा नदिने अडान लियौं । हामीले राजाको फोटो खिच्न जान लागेको भनेपछि उनीहरुले बल्ल छोडे । किनकी, म दोस्रो पटक आउँदा सुर्खेतमा राजाको सवार थियो। त्यतिबेला सुर्खेतलाई दुलही झै सजाईएको थियो। ठाँउठाँउमा रंगीचंगी गेट हालेको । सडक कच्ची नै भएपनि माटो पेलेर पानी छर्केर चिटिक्क पारिएकोे।
हाल हिकोला अगाडि रहेको घर (त्यतिबेला माटाले बनेको) १ सय २५ रुपैयाँ तिरेर माथिल्लो तलामा बस्ने र भूइँतल्लामा व्यापार गर्ने गरी सुर्खेत बसाई शुरु गरियो । शुरु–शुरुमा त मान्छेहरु ‘यहाँ फोटो खिच्ने हो?’ व्यापार शुरु गरेको पहिलो महिना जम्मा ६ जनाको फोटो खिचियो। त्यतिले खान लाउन पुग्ने अवस्था भएन । त्यसपछि हामीले संगै आएको हिरो साइकल भाडामा दिन थाल्यौं । ओ ¤ हो ¤६ महिनासम्म त साइकलले पाल्यौ हामीलाई। त्यति बेला एक दुई प्रशासक वा कर्मचारीबाहेक अरुका घरमा खास्सै साईकल थिएन । हामीसंग भएको साईकल हेर्न मान्छे भीड लाग्ने । अनि हामीले पनि साईकल भाडामा दिन थाल्यौं एक घण्टोका दुई रुपैयाँ पचास पैसा । हामीले बिहान साँझको खाना खाने होटलवालालाई सामान ओसार्न बिहान बेलुका उनीहरुले चलाए वापत हाम्रो छाक टथ्र्यो भने दिनभर भाडामा लगाएर आएको पैसाले घरभाडा र अरु खर्च चलाउन सजिलो भयो ।
विक्र २०२६ सालितिरकाे वीरेन्द्रनगर सुर्खेत
त्यो बेला एउटा रमाईलो किस्सा भयो। फोटो खिच्ने रहरले मेरो पसलसम्म आएको एक जना भर्खरको ठिटोले एउटा फोटोको कति रुपैयाँ ? भनेर सोधेपछि मैले ६रुपैयाँ भनें । कस्तो फोटो खिच्ने त भन्दा उसले कम्मरभन्दा माथिको भाग आउने गरी फोटो खिच्ने भन्यो । मैले पनि टक्क मिलाएर राम्रो फोटो निकाली दिएँ । नेगेटिभ धुलाएर फोटो लिन आउने दिन फेरि त्यो केटो आयो । आप्mनो फोटो हेर्यो आफै मख्ख पर्यो । म यस्तै फोटो खिच्न मेरो साथीलाई पनि ल्याउँछु भन्यो। फोटो लाने बेला त जम्मा ३ रुपैयाँ दिन्छ ¤ मैले काँ ३ रुपैयाँले हुन्छ ६ रुपैयाँ हो फोटोको भनें । उसले खुट्टासम्मको पूरा फोटो खिचे पो ६ रुपैयाँ कम्मरभन्दा माथि आधा खिचेको कसरी पूरा पैसा हुन्छ ? पूरा फोटो पूरा पैसा आधा फोटो आधा पैसा भन्दै मेरो पैसा नतिर्ने सूर कसेर फोटो लिएर निस्कन पो थाल्यो। मपनि के कम, मैलेपनि बाठो बुद्धि लगाएँ, बाबु फोटो त लैजाउ तर फोटोको पछाडि नेगेटिभको नम्बरपनि लेख्नुपर्छ यस्तो राम्रो फोटो हराए पराएपछि अर्को चोटी फेरि खिच्नभन्दा नेगेटिभ धुलाउन सस्तो पर्छ भनेको उसले खुरुक्कै फिर्ता दियो । मेरो पालो मैलेपनि स्वाट्टै घर्रामा हालेर बन्द गरिदिएँ । ल अब जाउ पूरा पैसा लिएर आउ भनेपछि उ लुसुलुसु गयो ।
त्यतिबेला राजाको सवारीको खिच्ने मौका मिल्यो। राम्रो राम्रो फोटोहरु खिचेंको भएर विभिन्न सरकारी कार्यालय र अरु मान्छेहरुले समेत किनेर लगे । त्यसपछि फोटोको व्यापारपनि राम्रो हुँदै गयो, चन्द्रसूर्य फोटो स्टुडियोको नामबाट चर्चापनि चुलियो । फोटो खिच्न आउनेले पनि अब तपाइँ त माननीयको चुनाव लडेपनि जित्नुहुन्छ भनेर फुक्र्याउँथे। राजाको हुँदा ताका एउटा अर्को रमाइलो कहानी याद आयो, एकजना मान्छे राजालाई खै कुन्नी के विन्ती बिसाउन भनेर आ थे । त्यत्रो हुलमूल छिचोलेर राजाको अगाडि उभिएपछि ती मान्छे थरथरी काँप्न थाले। अनि राजाले के भयो भनेर सोध्नुभयो? थरथरी काँपेका ती मान्छेले वाफै फाल्न सकेनन् । राजाले फेरि के भयो ? जाडो भो ? भन्दा उनी लगलगी काँप्दै टाउको मात्र हल्लाए । अनि राजालेपनि उस्लाई कम्मल दिनु भनेर पठाए । खासमा ती मान्छे जाडोले नभएर राजाको डरले त्यस्तो गर्याथिए । के के न भन्छु भनेर आएका मान्छे थिए विचरा कम्मल लिएर गए ।
सम्झनाका लागि फोटो कि फोटोको सम्झना ?
त्यतिबेला फोटो स्टुडियोमा फोटो खिचाउनेको भीड थेगिनसक्नु हुन्थ्यो। त्यतिबेला फोटो खिचाइएको एउटै मान्यता के थियो भने हरेक फोटोमा दुबै कान देखिएको हुनुपर्ने । हलो जोत्ने बेला खिचेपनि, साइकल चलाउने बेला खिचेपनि दुई कान नदेखिएपछि फोटो बिग्रियो भन्ने गरिन्थ्यो । त्यो बेला धेरै जसोले पहिलो फोटो भनेकै नागरिकता बनाउनका लागि खिच्थे र नागरिकता बनाउने बेला दुबै कान देखिएको फोटो चाहिन्छ भन्ने हुन्थ्यो । शायद त्यसैको छाप परेर होला सबै फोटोमा दुई कान देखिनुपर्यो भन्थे मान्छेहरु । पछि पछि फोटोबाट उल्टो घाटा हुन थाल्यो । १५– २० जनासम्मको गु्रप गु्रप भएर फोटो खिच्ने है, अनि सबै जनाले मलाई पनि एक एक प्रति चाहियो भनेपछि एउटै फोटो १५– २० प्रतिसम्म धुलाउनुपर्ने । तर लिन आउने बेलामा जम्मा दुई जना तीन जना मात्र आउने भन्या । त्यतिबेला खिचाएर लिन नआएका लगभग एक कठ्ठा (सिमेन्टको बोरा) बराबरका फोटोहरु घरको भर्याङमुनी राखेको छु । आपूूmले रोल, क्यामेरामा लगानी गरेर, क्यान्सरको खतरा हुने केमिकलवाला पानीमा जोखिम मोलेर, दुुःख गरी गरी फोटो धुलाउनुपर्ने, अनि दुःख अनुसारको पैसापनि नपाइने भएपछि अब व्यापार बदल्नुपर्ने बाध्यता आईलाग्यो । त्यसपछि शुरु भयो फेन्सी कपडाको व्यापार उहि चन्द्रसूर्य ब्राण्डकै नाममा । २०३२ सालदेखि शुरु गरेको फोटोग्राफी व्यवसायलाई २०४१ सालपछि मोडेर फेन्सी रेडिमेडका लागिपनि पहिलो रोजाइको पसल बन्नपुग्यो चन्द्रसूर्य फेन्सी पसल। यहि पसललाई निरन्तरता दिंदादिंदै सुर्खेतमा आप्mनो जग्गा किनेर घर बनाउने सम्पत्ति जोडिएसंगै थप ४ सन्तान जोडिए परिवारमा । आपूmले शुरुवात गरेको व्यापार अहिले छोराको काँधमा छ ।े चार वर्षजत्ति भयो, म आफै हिंडडुल गर्न सक्दैन, दिशापिसाब पनि अरुले गराई दिनुपर्छ। विस्तरामा पल्टिंदा पल्टिंदा ढाडमा घाउ भैसक्यो ।तरपनि अब मलाई पुरानो घर ठाउँ जाने रहर भने छैन् । सुर्खेतले मलाई नाम दियो, पहिचान दियो, थुप्रै आफन्त साथीभाई पनि कमाइयो । छोराछोरीको विहेवारीपनि गरिसकियो । छोराले पनि यहि नै बस्ने रहर गरेपछि हामी बुढाबुढीलाई पनि त्यहि सहि । पहिला पहिला त साधारणसभा, भेला भनेर उद्योग वाणिज्य संघको चिठी आउँथ्यो पसलमा अहिले त त्योपनि आउन छाड्यो । म त पुरानो ब्यापारी बिर्सियो कि व्यापार संघले भन्ने लागेको थियो, सम्झिएर आउनुभयो, खुशी लाग्यो।
याे सम्रागी सुर्खेत उधाेग बाणिज्य संघको स्मारिकामा प्रकाशित छ
प्रकाशित मिति: २४ बैशाख २०८२, बुधबार २१:३५
