जनतामा ई–एजुकेसनको बुझाइ पछिल्लो समय बढेको छ । यसलाई पछिल्लो समयको मागका रुपमा पनि हेर्न सकिन्छ । यो एकदमै फराकिलो छ । शिक्षालाई फरक तरिकाले सोचेर हामी काम गरिरहेका छौं । हाम्रो टिमले पनि कहिलेकाहीं मुलुकभरको शिक्षाको अवस्था, जनतामा पर्न गएको बुझाइ पनि सोच्ने गर्छ । हामी जे बुझ्छौं, बुझाउनुपर्ने दोस्रो पक्ष, यसका युजर अथवा नागरिक जे भनौं उहाँहरुले कति बुझ्नुभएको होला भन्ने लाग्छ । यसलाई प्रतिशतमा जान सकिँदैन । किन भने यसको वास्तविक तथ्यांक छैन ।
राजु बानियाँ
बिजनेस म्यानेजर इमिडास
अहिले हरेक क्षेत्रमा टेक्नोलोजीको भेल पसेको छ । यसलाई किन भेलसँग तुलना गरिएको हो भने यो प्रविधिको युग हो, प्रविधि चाहिन्छ, यसबाट विमुख हुन सकिँदैन भन्ने भावना जागेको छ । प्रविधि भन्ने कुरा घरपरिवार, स्कुल, कलेजमा अपरिहार्य बनिसकेको छ । तर, फर्किएर हेर्नुपर्ने कुरा के रहेछ भने ई–एजुकेसन चाहे ई–लर्निङ भन्नुस्, सरकारले यसलाई आईसीटी इन एजुकेसन भन्छ । जे कुरा गरिए पनि दुई चिजलाई प्राथमिकता दिइएको छ । अहिले हामी विगत फर्केर हेर्दा समग्र आईसीटीको कुरा हेर्यौं भने आईसीटी एजुकेसनभित्र ई–लर्निङ एउटा पाटो हो । एउटा अंग हुन सक्छ । आईसीटीलाई शिक्षासँग जोड्ने क्रममा एउटा समग्र संस्थागत व्यवस्थापनको क्षेत्रमा काम गर्दो रहेछ । किनभने राम्रो व्यवस्थापन भएन भने शिक्षा वितरण पनि राम्रो हुन सक्दैन । यो त प्रस्ट छ । त्यसकारण आईसीटीको एउटा फंसनले पूरा संस्थालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने, राम्रो व्यवस्थापन गरिसकेपछि आज सबैले समकालीन शिक्षा, कुनै घटना भयो भने आजै त्यसबारे बालबालिकालाई पढाइहाल्नुपर्ने त्यो ठाउँमा वितरण (डेलिभर) गर्ने कुरामा भनौं अर्थात् यसलाई बालबालिकालाई समग्र शिक्षा दिने क्रममा ई–लर्निङ अथवा आईसीटीको ठ्याक्कै दुईवटा पक्ष देख्न सकिन्छ ।
बुझाइ कस्तो छ भने हरेक कुराले सहर र गाउँ स्पष्ट छुटिइसकेको अवस्था छ । शिक्षा मात्र नभएर फरक कुरामा पनि दुईवटा बुझाइ देखिन्छ । सहरमा प्रविधिको जोड धेरै, पहिलो प्राथमिकता सबै संघसंस्था प्रविधिलाई हेर्दा सहर सुधारोन्मुख देखिन्छ । अर्को कुरा सहरको जीवन प्रविधिबिना अपूरो हुने अवस्था भइसक्यो । प्रविधि पनि पहिला सहरमै भित्रने हो । प्रविधि जीवनको अभिन्न अंग बनिसक्यो । सञ्चारको साधनै प्रविधि बनिसक्यो किनभने पहिला धेरैले ल्यान्डलाइन, ल्यान्डलाइनपछि मोबाइल, मोबाइलभन्दा पनि अहिले मान्छे च्याटमा बढी रमाउन थाले, मान्छे म्यासेन्जर कल गर्छ, भिडियो कल गर्छ, च्याट गर्छ, सजिलोका लागि । सहरका मानिसमा प्रविधि बिस्तारै आवश्यकतामा गएको छ । हिजो लग्जरी (सुविधा) थियो, आज निड (आवश्यकता) बनेको छ । यदि जीवनमा प्रविधि आवश्यक हुँदै गयो भने बल्ल यहाँनेर ई–एजुकेसनले आफ्नो उपस्थिति जनाउन सक्छ । ई–एजुकेसन, ई–लर्निङ प्रविधिबिना पूर्ण हुन सक्दैनन् । बुझाइका हिसाबमा सहर केन्द्रितमा चाहिं कक्षा १० पूरा गरेको अझ अहिले सरकारले ११ र १२ लाई पनि आधारभूत शिक्षा मानेको अवस्था छ । तर, १० भन्दामाथिको विद्यार्थीलाई अलिअलि भए पनि अधिकार अर्थात् निर्णय गर्ने अधिकारनिहित भएको देखिन्छ । १० सम्म अभिभावक र विद्यालयप्रति निर्भर हुनुपर्ने विद्यार्थीको बाध्यता छ । राम्रो गुणस्तरको किताब छ भनेर विद्यार्थी अथवा अभिभावकले सिफारिस गरे पनि विद्यालयले स्वीकार गरेन भने त्यो काम लाग्दैन । यसकारण यसले सही ठाउँ पाउँदैन । १० पछिका विद्यार्थीका लागि थोरै भए पनि निर्णयाधिकार आइसक्यो । यसमा परिवर्तन फराकिलो भएको देख्न सकिन्छ । यसमा गाइडेन्स नभए पनि दिएको विषयलाई आफैं समाधान गर्न सक्ने अवस्था रहेको देखिन्छ ।
सहरकेन्द्रितमा प्रविधि शिक्षाको सकारात्मक बुझाइ छ । यसले मलाई सहयोग गर्छ भन्ने नै छ, मेरो जीवनलाई यसले सजिलो बनाउँछ । यसलाई कसौंडी, प्रेसर कुकर र राइस कुकरसँग तुलना गरेर पनि हेर्न सकिन्छ । पहिला कसौंडीमा खाना बनाइयो, यो बिस्तारै परिवर्तन हुँदै प्रेसर कुकरमा आयो र पछिल्लो समय राइस कुकर बन्यो । यसले पनि त जीवनयापनलाई सहज बनायो । यो परिवर्तनलाई विचार गर्न सकिन्छ । अहिले गाउँगाउँमा प्रेसर कुकरहरु पाउन सकिन्छ । यसले के फाइदा भयो त ? सबभन्दा पहिलो जीवन सहज बनायो । समय बचत ग¥यो । आधा घण्टामा पाक्ने कुरो १५ मिनेटमा पाक्यो । सजिलो कसरी भयो खानेकुरा हाल्यो बिर्को लगायो एकफन्का काम गरेर आउँदा यहाँ सिठी लागिराखेको हुन्छ । यसर्थ प्रविधि भित्रिएपछि जीवन सहज हुनैपर्छ । जीवनमा यसलाई एक प्रकारको धक्का दिनैपर्छ । नभएपछि हामी परनिर्भरतिर जान्छौं । यसकारण यो स्थितिले हेर्दा एजुकेसनमा टेक्नोलोजीको मर्जिङ महत्वपूर्ण मानिन्छ । सहरमा प्रविधि सहयोगी हो, यसले शिक्षामा सहयोगी भूमिका खेल्छ । हाम्रो सिकाइलाई बढोत्तरी गर्छ भन्ने विश्वास छ । गाउँमा चाहिं अझै पनि प्रविधिलाई सीमित क्षेत्रमा बुझ्ने गरिन्छ । आधारभूत आवश्यकता हो भनेर बुझ्न सकेको अवस्था भने छैन । इन्टरनेटको कुरा गर्दा बल्ल टुजीले, थ्रीजीले अलिअलि काम गरेको अवस्था छ । त्यो पनि गाविस वा सदरमुकाममा सीमित रहेको अवस्था होला । कुनै विद्यालयले ल्याएर इन्टरनेट जोडेको होला । त्यसैले गर्दा प्रविधिले के साँच्चै मलाई सहयोग गर्छ त, भन्ने सोच अथवा कसैकसैले त प्रविधिले हामीलाई सहयोग गर्छ त भन्ने चेतनासमेत भएजस्तो लाग्दैन । अभिभावकहरुको अवस्था त अझै तल रहेको हुन सक्छ । विद्यालयमा त झन्, ग्रामीण भन्नेबित्तिकै सामुदायिक स्कुल मात्रै सम्झनुपर्ने हाम्रो बाध्यता छ । निजी व्यावसायिक स्कुल भन्ने त छँदै छैनभन्दा पनि हुन्छ । कमर्सियल स्कुलहरु त सहरमा मात्रै खोल्नुपर्छ भन्ने मान्यता पालेका छौं । गाउँगाउँमा खोल्नुपर्छ भन्ने सोचेकै छैनौं । व्यापार गर्न आएको व्यापार हुनुपर्छ भन्ने निजी स्कुलको धारणा छ । स्थापित हुनका लागि व्यापार पनि हुन आवश्यक छ । गाउँमा त सामुदायिक विद्यालयले मात्र धानेको अवस्था हो । यसलाई छुट्याएर हेर्दा गाउँको बुझाइ निड (आवश्यकता) मा गइसकेको छैन । भने सहरमा यो नभई हुँदैन भन्ने परेको छ ।
व्यवस्थापनमा भने अब त लगभग हातले बिल काट्ने पद्धति हटिसकेको अवस्था छ । ५ प्रतिशतभन्दा बढी विद्यालयले अब हातले बिल काट्दैन । फी तिर्न जान समय छैन, फुर्सद छैन भने ई–बैंकिङ होस् भन्ने चाहन्छन् । यसबाट दुवैलाई सहज हुन्छ । सहरकेन्द्रित ई–लर्निङमा शिक्षकहरुले के खोजिरहेका छन् भने विषयवस्तु जान्ने हुने, कक्षामा खाली दिमाग जानुपर्ने, तयारी केही गर्नै नपरोस् । कक्षामा जाने स्विच अन ग¥यो, क्लासका लागि चाहिने म्याटर त्यहीं होस्, उदाहरण दिनुपर्ने कुरा पनि त्यही होस् । ल्याब देखाउनुप¥यो त्यही होस् । अनि ब्रिफिङ मात्रै मेरो होस् । जुनचाहिं ई–क्लासमा सम्भव मानिन्छ । अहिलेसम्म शिक्षकको काम सानो चार्ट भए पनि आफैं कोर, चित्र भए पनि आफैं बनाउ, अब त्यो हामी नगर्ने यसबाट अलि पर्न सरे हुन्थ्यो, क्रियटिभ भइन्थ्यो, सधैं एउटै कुरा दोहो¥याएर पढाउनुपर्ने थिएन । कपी जाँच्ने, प्रश्न तयार गर्ने सधैं एकैनास हुँदैन थियो । अनि पक्षपात । के हुन्छ भने जो शिक्षकले पढाउनुहुन्छ उहाँले नै प्रश्नपत्र तयार गर्दा साँच्चिकै पक्षपात भइन्छ । किनभने मेरा विद्यार्थीले यत्ति जानेका छन्, मैले यत्ति मात्र पढाएको छु भनेर प्रश्नपत्र तयार गरिन्छ । यस्तो भए यो क्षमता भोलि गएर कहाँ जोडिन्छ भने बच्चाहरुले कस्तो गरे शिक्षक र विद्यार्थीको गुणस्तरमा प्रभाव पार्छ । यसका लागि एउटा मापदण्ड छ कसैले तलमाथि गरेर हुँदैन । अहिले शिक्षक, विद्यार्थीबीच दोहोरो छलफल हुन नसकेको अवस्था छ । किनभने, समय थोरै, पढाउने सामग्री कम छ । पछिल्लो समय हामीले बुझेको के भने चाहे सामुदायिक होस् वा निजी थोरै भए पनि आईसीटीको ई–लर्निङबारे शिक्षकलाई एकखालको अवेरनेस भनौं वा तालिम भनौं अथवा यसको सम्भावनाहरु देखाइदिन जरुरी रहेछ । किन भने तिमीसँग कम्प्युटर र इन्टरनेट छ भने किनिएका सामग्री मात्रै होइन निःशुल्क सामग्री पनि धेरै उपलब्ध छन् । गुगलले पनि धेरै सामग्री उपलब्ध गराएको छ । अन्तर्राष्ट्रिय कन्टेन्टहरु कति उपलब्ध छन्, विश्वविद्यालयहरुले कतिपय उपलब्ध गराएका छन् । गणित यहाँ होस् वा संसारमा एउटै पढाइन्छ । गणितका पनि कति राम्रा भिडियोहरु आइरहेका छन् अहिले । एक हिसाबले हेर्दा यसको अभिमुखीकरण थुप्रै ठाउँमा भएको देखियो । इन्टरनेट र कम्प्युटर भयो भने तपाईं–हाम्रो क्षेत्रबाट केके गर्न सकिन्छ भनेर गर्दा यो सहरमा भन्दा गाउँमा धेरै खाँचो छ । किनभने हामीले अहिले २ वटा शिक्षा दिइरहेका छौं तर, बुझाइका हिसाबमा भने ग्रोथरेट अलिकति बढेको देख्छु म । किनभने इमिडासको बिक्रीले पनि यसलाई प्रकाश गर्छ । किन बढ्छ त भन्दा अब यो आईटी, ई–एजुकेसन सबैले बुझ्दै छन् अथवा कम्प्युटरका माध्ययमले पढ्दा चाँडै बुझिन्छ भन्ने भावनाको विकास भएको छ । निजी क्षेत्रबाट यत्तिको सामग्री बनाइएको छ भनेर सरकारी क्षेत्रबाट प्रवद्र्धनका लागि केही पहल नगरेको अवस्था छ । सरकारको प्लानिङ त गरेको छ । तर, पर्याप्त देखिँदैन । नेपाल सरकारले पनि शिक्षाको आईसीटी क्षेत्रमा थुप्रै योजना बनाएको छ । सन् २०१७ सम्मका आईसीटीका गुरुयोजना पनि भेट्न सकिन्छ । २४÷२५ पाने योजना भेट्न सकिन्छ । एडीबीको रकम आएको छ यसमा एसएसआरपी भन्ने ठूलो फन्ड छ । तर, यो कहाँ गइराखेको छ भन्ने देखिँदैन । आजको अवस्थामा नेपाल समग्र शिक्षाको परिवर्तनको संघारमा छ । ९ सय पूर्णांकबाट ७ सयमा आयौं, ७ सयबाट पढाउने भइसकेपछि अहिले १२ कक्षासम्मलाई आधारभूत शिक्षाका रुपमा लिएका छौं । मुलुकको शिक्षा नीति पनि परिवर्तनतर्फ गइरहेको छ । यस्तोमा सरकारले पहल गर्ने हो भने अलिकति भए पनि परिवर्तन हुन्छ । अहिले आएको शिक्षा ऐनले पनि धेरै राम्रा कुराहरु ल्याएको छ । तर, अलि चाँडो अवलम्बन भएको भने देखिँदैन । सबैको आवाजलाई राज्यले समेट्न सकेको खण्डमा नेपालमा आईसीटीको भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ ।
– कुराकानीमा आधारित
टोटल राष्ट्रिय मासिकबाट
https://www.khabarera.com/total/archives/2650
प्रकाशित मिति: २१ चैत्र २०७३, सोमबार १६:१४
