बाबियाचौर (म्याग्दी), ५ माघ । म्याग्दीको देविस्थान–४ का ७० वर्षीय कमबहादुर पुर्जा मौलिक लोकलयमा आधारित खेली गीत गाउने गाउँभरका एक मात्र कलाकार हुन्छन् । उनलाई ढल्कँदो उमेरको भन्दा पनि आफ्नो शेषपछि परम्परालाई निरन्तरता दिने गाउँमा अर्को व्यक्ति नभएकामा बढी चिन्ता छ ।
“अगुवा बितेर गए, नयाँ कसैले पनि सिकेनन्,”, ५० वर्षदेखि खेली गाउँदै आएका पुर्जाले भने, “परम्परा नै हराउने भयो भन्ने चिन्ताले सताएको छ ।” मारुनी नाच्दै आएका झिँका ७७ वर्षीय पतिराम थजाली बुढ्यौली शरीरको बाबजुद मौलिक कलालाई निरन्तरता दिइरहेका छन् ।
“शरीरले साथ नदिए पनि परम्परा जोगाउने दायित्व पूरा गरिरहेको छु,” १५ वर्षको हुँदा मादले मारुनी नाच सिकेका थजालीले भने, “नयाँ पुस्ताले सिक्न चासो नदेखाउँदा मौलिक कला र संस्कृति हामीमै सीमित छ ।” देविस्थानका कमबहादुर र झिँका पतिरामलाई मात्र नभएर म्याग्दीका धेरै अग्रज कलाकारलाई भावी पुस्ताले मौलिकतालाई निरन्तरता नदिने हुन् कि भन्ने चिन्ताले सताएको छ ।
पश्चिमा संस्कृतिको बढ्दो प्रभाव, पुरानो संस्कृति र परम्पराप्रतिको बेवास्ताले म्याग्दीमा बसोबास गर्ने मगर समुदायको सांस्कृतिक पहिचान ‘पुख्र्याैली’ लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । मगर समुदायको जन्म, मृत्यु, विवाह संस्कारमा अनिवार्य मानिने पुख्र्यौली देखाउने चलन पछिल्लो समय हराउँदै गएको हो । खेली गाउने, मादले, मारुनी नाच्नेलाई पुख्र्यौली भनिन्छ । जनशक्तिको अभाव हुँदा पुख्र्यौली देखाउने चलन हराउँदै गएको देविस्थानका कुलबहादुर घर्तीले बताए । “नाचगान गर्ने कला र गला भएका जनशक्तिको कमीले परम्परा जोगाउन धौ धौ भएको छ,” घर्तीले भने, “युवायुवती सहर र विदेश गएपछि परम्परा धान्ने जिम्मेवारी बूढाबूढीको काँधमा आएको छ ।”
मगर समुदायमा कसैको जन्म, छेवार, विवाह गर्दा र मृत्यु भएमा घरमा गएर पुख्र्याैली गाउने र नाच्ने परम्परा छ । परिवेशअनुसार सुखद कार्यमा खुसियाली मनाउन र दुःखद अवस्थामा समवेदना, सहानुभूति प्रकट गर्न पुख्र्याैली देखाइने शिखका कलाकार चन्द्रजित पुनले बताए । खेली गाउनका लागि १० जना जतिको गाउने समूह तथा पुख्र्यौली नाच्न कम्तीमा दुई मादले, एक मारुनी र एकजना सिङ्गारु आवश्यक पर्छ । खेली गायनमा मुख्य भूमिका निभाउने पुरुष कलाकारलाई अन्य महिला कलाकारले साथ दिन्छन् ।
पौराणिक तथा ऐतिहासिक आख्यानमा आधारित रही विविध लय, ताल र शृङ्गारमा मादले, मारुनी नृत्यसहित खेली गाइन्छ । वैदिक गाथा, ईश्वरीय चरित्र, कुल देवताको महिमागानका रूपमा खेली गाउने चलन रहेको कलाकार पुनले बताउनुभयो । खेलीको भाकामा भाङ्ग्रा, कछाड, टोपीको पहिरनमा कम्मरमा भिरेको मादल बजाउँदै मादले नाच्ने गर्छन् । मादलेसँगै जोडी भएर महिलाको भेषमा नाच्ने पुरुषलाई मारुनी भनिन्छ । पुख्र्यौली प्रस्तुत गर्न कम्तीमा पनि एक घन्टा समय लाग्छ ।
देविस्थान पुख्र्याैली समूहका कलाकार नीमबहादुर पुनका अनुसार पुख्र्यौैली देखाउँदा सुरुमा सरस्वती जगाइन्छ । सरस्वती जगाउँदा कतिपय मानिसको शरीरमा कम्पन आउँछ । यस्तो हुनुलाई उनीहरु ‘सरस्वती चढेको’ भन्छन् । मादलको तालमा बाइस थुङ्गा लगाउनुपर्छ । खेली गीत र मादले, मारुनी नाचको दशवटा चरण रहेका छन् । पुख्र्यौलीको अन्तिममा कलाकारले गीत र नृत्यको माध्यमबाट आशीर्वाद दिने गर्छन् । परिवेशअनुसार छुट्टाछुट्टै किसिमको गीत गाउने र नृत्य देखाउने चलन छ ।
बूढापाकामा सीमित पुख्यौलीको ज्ञान, सीप र कला युवापुस्तामा हस्तान्तरण गर्न आवश्यक रहेको नेपाल मगर सङ्घ म्याग्दीका सचिव लोकेश पुन मगरले बताउनुभयो । पुख्र्यौैली संरक्षणका लागि युवालाई जागरुक बनाउने उद्देश्यले सङ्घले हालै बेनीमा जिल्लास्तरीय पुख्र्याैली नृत्य प्रतियोगिता आयोजना गरेको थियो । एउटा समूहमा कम्तीमा पनि चारजना ४० वर्षभन्दा कम उमेरका कलाकार सहभागी गराएर प्रतियोगिता सञ्चालन गरिएको थियो । दुई दिनसम्म सञ्चालित प्रतियोगितामा २१ समूहले सहभागिता जनाएका थिए । यसबाट युवा पुस्तालाई पुख्र्याैलीको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्वका बारेमा ज्ञान प्राप्त भई संरक्षणमा अग्रसर बन्न प्रेरणा मिलेको सचिव पुनको भनाइ छ ।
एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण नहुँदा पुख्र्याैली लोप हुने अवस्था आएको मगर समुदायका अगुवाले बताएका छन् । जिल्लाका केही बस्तीका मगर समुदायले पुख्र्यौलीसम्बन्धी नृत्य प्रशिक्षण कक्षासमेत सञ्चालन गरिरहेका छन् । नयाँ पुस्तालाई खेली भाकामा गीत गाउने, मादले र मारुनी नाच्न सिकाउन प्रशिक्षण कक्षा सञ्चालन गरिएको राम्चेको काफलडाँडाका छेमबहादुर पुर्जाले बताए ।
नागी, राम्चे, हिस्तान, शिख, घार, नारच्याङ, भुरुङ तातोपानी, दाना, बेनी लगायतका ठाउँका मगर समुदायका युवायुवतीलाई पुख्र्याैलीसम्बन्धी प्रशिक्षण दिन थालिएको हो । हालै मादले नाच्न सिकेका बेनीका युवा लालबहादुर थापाले मौलिक कला र संस्कृतिको संरक्षण गर्नु युवा पुस्ताको दायित्व भएको बताए । “परम्परागत कला र संस्कृति संरक्षण गर्न नसके पहिचान नै खतरामा पर्छ,” थापाले भन्नुभयो, “त्यसैले मौलिकता जोगाउन युवा पुस्ता जागरुक बन्न आवश्यक छ ।”
रासस
