काठमाडौं । माघ १ अर्थात् माघे संक्रान्ति । विशेष दिनका रूपमा यो दिनलाई मान्ने गरिन्छ । आजको दिनलाई माघी, माघे संक्रान्ति, मकर संक्रान्ति, घिउ चाकु खाने दिन भनेर पनि चिन्ने गरिन्छ । माघे संक्रान्तिलाई परिवार, समुदाय र क्षेत्रपिच्छे फरक नाम र फरक तरिकाले मनाइने गरिन्छ ।
सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले माघ १ गतेलाई मकर मकर संक्रान्ति भनिएको हो । माघ १ गतेबाटै उत्तरायण सुरु हुने भएकाले अबदेखि दिनभन्दा रात छोटा हुँदै जान्छन् ।
थारू समुदायले आजको दिनलाई माघी पर्वका रूपमा हर्सोल्लासका साथ मनाउने गर्छन् । उनीहरूले माघीलाई नयाँ वर्षका रूपमा पनि मनाउने गर्छन् । यसलाई थारू समुदायको विशेष पर्वका रूपमा लिइन्छ । पूर्वका र पश्चिमका थारूहरूले माघीलाई आ–आफ्नै तरिकाले मनाउने गर्छन् । ‘हामीले घरमा पाकेका परिकारहरू आफ्ना नातागोतालाई बाँड्ने, सहभोजको आयोजना गर्ने र खुसीले मनाउने पर्वका रूपमा मनाउने गर्छौं,’ सप्तरीका रामानन्द गच्छदारले भने, ‘पश्चिमका थारूहरू पनि फरक ढंगमै भए पनि परम्परागत तवरबाटै मनाउने गर्छन्, भूगोल अनुसार मात्र मनाउने विधिमा अलिअलि फरक हुन सक्ला तर यसको आस्था, विश्वास र रौनक एकै किसिमको लाग्छ ।’
पश्चिम तराईमा माघी एक साताअघिदेखि एक सातापछि सम्मै मनाइने गरिन्छ । माघीको दिन बिहानै उठेर नुवाइधुवाइ आफ्ना देवताको पूजा गर्ने घरमा भएको मीठोमसिनो खानेकुरा बनाएर खाने, आफन्तजनलाई खुवाउने, भेटघाट गर्ने, रमाइलो गर्ने, नाचगान गर्ने गरिन्छ । घर सरसफाइ, लिपपोत गरी सिँगार्ने, नयाँ कपडा लगाउने पनि गरिन्छ । आफन्त र मान्यजनसँग ढोगभेट गरी, चामलको सेतो टीका लगाएर आर्शीवाद लिने चलन पनि थारू समुदायमा छ । पश्चिमका थारूहरूले ढिकरीलाई विशेष परिकारका रूपमा मान्छन् । पहाडी समुदायमा तिहारमा सेल रोटीको महत्वजत्तिकै रहन्छ ढिकरीको महत्व पनि ।
नयाँ वर्षका रूपमा पनि मनाइँने माघीमा गाउँका अगुवा, बडघर, चौकीदारको चयन पनि आजैका दिनमा गर्ने गरिन्छ । २०५७ सालअघिसम्म माघीकै दिनमा कमैया, बुक्रही, कमलरी राख्ने निधो गरिन्थ्यो । अहिले यो परम्परा भने हटेको छ । सामाजिक सदभावका लागि पनि बडघरका लागि अहिले पहाडी समुदायका मान्यजनलाई पनि चुन्ने गरिएको छ । यसलाई पछिल्लो समय आपसी सदभावको पर्वका रूपमा समेत लिने गरिन्छ । यसकारण माघीको रौनकमा अन्य जाति, समुदायका व्यक्ति पनि रमाउने गर्छन् ।
माघीमा थारू समुदायमा ढिकिरीका अलावा सुँगुर, खसी, कुखुरा, हाँस काटेर खाने चलनसमेत छ । अहिले थारू बस्तीमा नाचगान गरी बालबालिकादेखि युवा, वृद्ध सबै रमाइरहेका छन् । माघी पर्वकै अवसरमा राजधानीको टुँडिखेलमा भव्य कार्यक्रमको आयोजना गरिएको छ । टुँडिखेलको कार्यक्रममा थारू समुलायको परम्परागत खानाको स्टलसमेत राखिएका छन् । नाचगान देखाइएको छ । आजको दिनभर टुँडिखेलमा मेला लाग्छ ।
पहाडी समुदायमा मकर संक्रान्ति अर्थात् माघे संक्रान्ति
थारू समुदायले झैं पहाडी समुलायले पनि आजको दिनलाई माघे संक्रान्ति अर्थात् मकर संक्रान्तिका रूपमा हर्सोल्लासका साथ मनाउने गर्छन् । आजको दिन बिहानै नुहाइधुवाई, विभिन्न शिवालयमा शिव भगवानको आराधना गरी मनाउने गरिन्छ ।
आजको दिनमा खिचडी, घिउ, चाकु, तिलको लड्डु, गुड, सखर, तरुल, सखरखण्ड खाने गरिन्छ । यी परिकारले जाडोमा न्यानो र उर्जा दिने भएकाले चिसो समयमा पर्ने पर्वमा ताता परिकार खाने गरिएको हो । समुदाय र भूगोलअनुसार फरक विधिबाट माघे संक्रान्ति माने पनि यो हिन्दू, बौद्ध धर्ममा आस्था राख्ने वा नराख्ने सबैले हर्सोल्लासका साथ मनाएको पाउन सकिन्छ । आजको दिनमा स्नानलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ । स्नानपछि तिलको बोटको आगो ताप्नुपर्ने चलनसमेत छ ।
देवघाट, त्रिशूली, कालीगण्डकी, वाग्मती, त्रिवेणी, रिडीलगायत स्थलमा माघ स्नान गर्ने भक्तजनको घुइँचो लागेको छ । गणतन्त्र स्थापनायता माघे संक्रान्तिका लागि भन्दै सरकारले सार्वजनिक बिदाको व्यवस्था गरेको छ । आज शनिबारसँगै माघे संक्रान्तिको सार्वजनिक बिदासमेत हो ।
मौसमी व्यापार बढ्यो
माघे संक्रान्तिका लागि तरुल, सखरखण्ड, पिँडालु, गुड, चाकु तिलको व्यापार पनि निकै राम्रो हुने व्यापारीहरू बताउँछन् । यिनलाई मौसमी व्यापारका रूपमा लिन सकिन्छ । अहिले कालीमाटी तरकारी बजारलगायत विभिन्न तरकारी बजारमा यसकै माग बढी छ । आजको दिनलाई हिन्दु धर्ममा पवित्र दिनका रूपमा मान्ने गरिन्छ ।
मेला महोत्सवको आयोजना
माघे संक्रान्तिकै अवसर पारेर मुलुकका विभिन्न जिल्लाहरूमा मेला महोत्सवको आयोजनासमेत गरिएका छन् । यसले स्थानीय उत्पादनको बिक्री, प्रवद्र्धन र आयको राम्रो माध्ययम बनेको छ ।
माघीको शुभकामना, कसले के भने
माघी पर्वका अवसरमा राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले स्वदेश तथा विदेशमा रहेका सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ, दिदी बहिनीमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य एवं उत्तरोत्तर प्रगतिको कामना गरेकी छन् ।
‘विविधताले सम्पन्न सिँगो नेपाली संस्कृतिभित्र महत्वपूर्ण रहेको यस महान् पर्वले सबै नेपालीमा उत्साह एवं उमंग थपोस् र सबै नेपालीबीच शान्ति, एकता, सद्भाव र सहिष्णुता कायम गर्न सकोस्,’ भण्डारीले शुभकामना सन्देशमा उल्लेख गरेकी छन् ।
सन्देशमा तरुललगायत कन्दमूल तथा घिउ, चाकु, तिलको लड्डु र खिचडीलगायत परिकार खाई मनोरञ्जनपूर्वक खुसी साटासाट गरी मनाइने यस पर्वले हामी नेपालीबीच बन्धुत्व, एकता र सद्भाव कायम राख्न मद्दत पुर्याउने उल्लेख छ । देशमा मनाइने यस्ता चाडपर्व र संस्कृतिको संरक्षण तथा संवद्र्धन गर्नु हामी सबैको दायित्व भएको राष्ट्रपतिको सन्देशमा उल्लेख छ ।
उपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुनले नेपालका मगर, थारु, छन्त्याल समुदायको महान् सांस्कृतिक पर्व एवं नेपालीको महत्वपूर्ण चाड माघे संक्रान्ति/माघी पर्व २०७३ का अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दिदी बहिनी तथा दाजुभाइमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन् ।
प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालले थारु समुदायको महान् चाड माघी पर्व तथा मगर समुदायलगायत अन्य समुदायले मनाउने चाड माघे संक्रान्तिका अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदी बहिनीमा सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि शुभकामना व्यक्त गरेका छन् ।
यस्तै कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा, एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले माघीका अवसरमा सम्पूर्ण नेपालीमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन् ।
प्रकाशित मिति: १ माघ २०७३, शनिबार ११:५२
