सुर्खेत । दुर्घटनामा परी श्रीमान तुलारामको दुईवटै खुट्टा गुमेपछि गढीकी सशिकला पंगालीलाई परिवार पाल्ने जिम्मेवारी आइलाग्यो । त्यसो त श्रीमानको कमाइले मात्रैपनि घर खर्च चलाउन र छोराछोरीका आधरभुत आवश्यकता पुरा गर्न समस्या थियो । अब श्रीमानको दुवै खुट्टा गुमेपछि उनको परिवारमा ठुलै संकट परेको थियो । एकातिर घाइते श्रीमान तुलाराम पंगालीको स्याहारसुसार र अर्काेतिर घरपरिवारको सबै जिम्मेवारी आइलाग्दा गुजरा चलाउन निकै सकस थियो । सशिकलालाई अतिरिक्त जिम्मेवारीले सताएको थियो भने उनका श्रीमानलाई दिन काट्न समस्या थियो ।
समस्या परेपछी त्यसबाट भागेर कहाँ जान सकिन्छ र? श्रीमानको दुवै खुट्टा गुमेपछि औषधी उपचारलाई खर्च चाहियो ।, छोराछोरीको पढाइ खर्च र दैनिक घर खर्चको बोझ चलाउनै पर्यो । त्यसपछी सशिकलाले गाउँको समहुबाट ऋण लिइन । अनि सानोतिनो कृषि व्यवसाय सुरु गरिन । त्यसपछी भने सशिकलालाई खर्च चलाउन सहज भएको छ ।
गाउँमा मेलापात गर्ने र करेसावारीमा सानो तिनो खेती गर्ने सशिकलाले घरपरिवारको सवै जिम्मेवारी आइपरेपछि केहि समय के गर्ने कसो गर्न भएको बताउँछिन । गाउँघरका छिमेकीले महिला समुहबाट ऋण लिएर व्यवासय गर्न सुझाव दिएपनि ऋण र व्याज तिर्न सकिन्न की भन्ने चिन्ताले आँट गर्न कठिन भएको उनले बताइन ।
तैपनि सशीकलाले हिम्मत जुटाईन् । थोरै ऋण लिएर बाख्रापालन व्यवसाय सुरु गरिन् । अहिले उनी गाउँमा खुद्रा पसलसहित तरकारी खेती गरि राम्रो आम्दानी गर्न सफल भएको उनले बताइन ।
दुर्घटनामा परेर खुट्टा गुमेपनि श्रीमान्लाई पनि लाग्थ्यो केही त गर्नैपर्छ । तर के गर्ने? बाख्रापालन व्यवसाय गर्दा आफु मात्र सहभागी हुने हुँदा श्रीमानलाई पनि घरमै बसेर सञ्चालन गर्ने खालको व्यवसाय गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने सोचाई आयो सशिकलामा पनि । जब बाख्रापालनबाट थोरै आम्दानी हुनथाल्यो त्यही आम्दानीले किराना पसल संचालन गरिदिइन् ।
अहिले उनका श्रीमान पसलमा बस्छन भने सशिकला किराना पसलका लागि चाहिने सामान जुटाउँछिन् । उनले पसलमा आवश्यक पर्ने समान वीरेन्द्रनगरबाट लैजाने गरेकि छन् । आफ्नो समूहबाट १० हजार ऋण लगेर श्रीमानकालागि पसल राखेपछि उनका श्रीमानले घरमा बसेर व्यवसाय हेर्दै आएका छन् । १० हजारबाट सुरुवात गरेको व्यवसायमा अहिले ३० हजारसम्मको कारोवार हुने गरेको उनले बताइन् । व्यवसाय सुरुवात गरेपछि घरखर्च चलाउन सहज भएको उनीहरुको भनाई छ ।
सशिकलाका श्रीमान तुलाराम पंगाली भन्छन्, “आफु केहि काम गर्न नसकेर घरको बोझ बनेको महसुस हुन्थ्यो । तर किराना पसल संचालन गरिदिएपछि जीवनयापनमा उत्साहीत भएको छु । दिन काट्न नी सहज भएको छ । बिनाकाम दिनभरी बस्दा पट्यार लाग्थ्यो अहिले पसलमा भुल्ने गरेको छु र म जस्तो दुवै खट्टा नभएकोलाई आयआर्जन गर्न सजिलो भएको छ ।”
दुईवर्ष अघिसम्म २३ वर्षीया ओमसरी घर्ती घर बाहीरको काममा जानुहुँदैन भन्ने गर्थिन । उनलाई नत आत्मनिर्भर बन्नु पर्छ भन्ने थाह थियो नत गाँउका कसैले यसबारेमा सिकाएका थिए । १८ वर्षको उमेरमा विवाह भएकी ओमसरीलाई सुरुका केहि वर्षहरुमा जिवन निर्वाह गर्न निकै सकस थियो ।
श्रीमान वेरोजगार थिए । दिनभरी घरमै बस्थे । ओमसरी आफु पनि घरबाहिर जान डराउने भएकाले जीवकोपार्जन गर्न चुनौती नै बनेको थियो । बाहिर निस्कदा पाँच रुपियाँ माग्दासमेत घरमा कलह हुने गरेको थियो । बालबालिकालाई पढाउने खर्चसमेत जोह गर्न हाम्मेहाम्मे हुने गरेको थियो । यस्तो अवस्थामा ओमसरीले आफ्ना सामान्य आवश्यकता र चाहनालाई दवाएर राख्नु पर्दथ्यो । आफुले गरेका काम बिग्रिएर भनाई खानुपर्ने हो की भन्ने पिरलो छुट्टै थियो ।
घरभित्रको काममा मात्र सिमित ओमसरीलाई गाउँमा भएको समुहमा आबद्ध रहेका महिलाहरुले समुहमा लाग्न सुझाब दिए । समूहमा लागेपछी भने उनको जीवनमा सोचेको भन्दा धेरै परिवर्तन भएको छ ।
उनी अहिले गाउँकै सफल व्यवसायीको रुपमा परिचित भएकी छन् । सहारे–९ मा रहेको धागेछरी महिला समुहबाट १० हजार ऋण लिएर बाख्रपालन सुरु गरेकी ओमसरीले अहिले बोटेचौरमा झण्डै २ लाख बराबारको चप्पल पसल संचालन गरेकी छन् । उनले यस व्यवासयलाई अझै बढाउँदै लाने योजना बनाएकी छन् ।
ओमसरी भन्छिन्, “सानो लागानीबाट कुनै काम सुरु गरिकन पनि लगनसील भए सफल हुन सकिने रैछ ।” अहिले उनको परिवारमा सानोतिनो आवश्यकताकालागि कलह झैझगडा पनि हुदैन । उनले यसै समुहबाट ऋण लिएर आफ्ना श्रीमानलाई वैदेशिक रोजगारीमा पठाउनसमेत सफल भएकी छन् । आर्थिक अभावमा पारिवारीक कलह हुने गरे र त्यसैले महिला हिंसा हुने गरेको उनको अनुभव छ । घरमा साना साना आवश्यकता पुरा नहुदाँ पनि हिंसा हुने गरेको उनले आफै भोगेकी छन् । अहिले आफ्नो परिवार सुखी रहेको उनको भनाई छ ।
समूहमा आवद्ध भएपछि ओमसरी आर्थिक रुपमा आत्मनिर्भर मात्र होइन स्थानीय संघसंगठनमा पनि आवद्ध भएकी छिन् । उनी अहिले स्थानीय वडा नागरिक मञ्चको सदस्य पनि हुन् । वडा नागरिक मञ्चमा लागेपछी योजनाहरुका बारेमा पनि छलफल गर्ने गरेकी छिन् । त्यसैगरी गाउँकै महिला सञ्जालमा पनि सहभागि भएकी छिन् । घरभित्रको काममा मात्र सिमित रहेकी ओमसरी अहिले सफल महिला व्यवसायी, वडा नागरिक मञ्च, महिला सञ्जालको सदस्य जस्ता पदमा आवद्ध भएर आफ्नो छुट्टै परिचय बनाउन सफल भएकी छन् । गाउँमा भएका योजनामा छलफल तथा सामाजीक कार्यमा आफुलाई बोलाउने गर्दा खुसी लाग्ने र आफ्नो काममा घरपरिवार सबै खुसी भएको देख्दा आफै दंग परेकी छन् ओमसरी ।
कुनैबेला विहान साँझ हातमुख जोड्न निकै धौ–धौ पथ्र्यो गढी–६ राम्चेकी ३२ वर्षीय सरिता मन्दिरको परिवारलाई । तर आजभोली दिनहरु फिरेका छन । सरिताका परिवार अहिले घरमा तरकारी खेती गरेरै मासीक २० हजार रुपैयाँभन्दा बढि आम्दानी गर्छन । मन्दिर परिवार गाउँकै महिला समुहको ऋण लगानीमा सुरु गरिएको तरकारी खेतीले आफ्नो आय स्रोतमा बृद्धि गरि घरघडेरी जोड्न समेत सफल भएका छन् ।
तरकारी खेतीको आम्दानीले गाउँमै फेन्सी पसल चलाएका छन् । बाख्रापालन व्यवसायलाई पनि सँगसंगै बढाउदै लगेका छन् । सरिता मन्दिरले तरकारी खेती गर्न थालेपछि विदेशमा रहेका उनका श्रीमान् पनि फर्किए । सरिताले भनिन्, “श्रीमानलाई स्वदेशमै काम गरे आम्दानी गर्न सकिन्छ भनेर विदेश जान रोकेकी हुँ ।” उनले यसै व्यवसायबाट आएको आम्दानीले छोरालाई सुर्खेतको निजि विद्यालयमा पढाएकी छन् । विगत सम्झदै उनले भनिन ‘पहिला विहानसाँझको छाक टर्न पनि धौ हुन्थ्यो, त्यसै माथि छोरालाई कसरी पढाउने होला भन्ने चिन्ता लागि रहन्थयो ।’ विगत सम्झदै गर्दा उनको मलिन अनुहार र आँखा रसिलो देखिन्थ्यो ।
ब्यवसाय शुरु गर्नु अघि उनले गाउँको छिमेकीसँग ऋण काढेर श्रीमान चन्द्रबहादुर मन्दिरलाई विदेश पठाइन । तर विदेश गएका श्रीमानको आम्दानी राम्रो नभएको खवरले उनलाई निकै चोट पुर्याएको थियो । उता श्रीमानको काम राम्रो नहुनु यता ऋण दिएकाले दैनिक पैसा मग्ने गरेकाले निन्दा समेत नलाग्ने गरेको उनको बेदना थियो ।
दैनिक समस्या बढ्दै जान थालेपछि एक दिन छिमेकीले समुहका बारेमा बताएपछि बुझ्नकालागि गाउँमै रहेको फलफुल उत्पादन तथा आर्थिक सशक्तिकरण महिला समुहमा पुगिन । त्यहाँ पुगेर आर्थिक लगानीका बारेमा धेरै कुरा बुझेपछि त्यहि समुहबाट तरकारी खेतीकालागि १ हजार ४ सय रुपैयाँ लिएर सानो तरकारी खेती सुरु गरेकी उनले अहिले तरकारी व्यवसायी बनेकी छन् । उनले विदेशमा गएका आफ्ना श्रीमानलाई यतै बोलाएर तरकारी खेती गर्न थालेकी हुन । श्रीमानलाई विदेश पठाउदा लागेको ऋणसमेत तिरेर आफ्नो छोरालाई सुर्खेतको निजी विद्यालयमा पठाउन र गाउँमा फेन्सी पसलमा समेत लागनी गरेकी छन् ।
उनले भनिन ‘पहिला घरखर्च चलाउन धेरै समस्या भयो, उनको कमाइले घर चलाउन धौ हुन्थ्यो तर अहिले तरकारी खेती र फेन्सी पसलबाट राम्रो आम्दानी भएको छ ।’ उनका अनुसार सुरु सुरुमा उनलाई अरुसँग बोल्न पनि लाज लाग्थ्यो । तर समुहमा आवद्ध भएपछि उनलाई न त आजभोली लाज लाग्छ न त डर नै, ‘समुहमा सक्रिय भएर सबै हिसाव किताव मैले नै गर्ने गर्दछु उनले भनिन’ यसो भनि रहँदा उनि मुस्कुराउँथिन ।
विदेशबाट हार खाएर स्वदेश फर्केका उनका श्रीमानले पनि आफ्नै देशमा पसिना बगाए विदेशमा कमाए बारावर आम्दानी गर्न सकिने बताउछन् । ‘विदेशमा गएर अर्काको बारीमा दुख गर्नुभन्दा यही तरीकारी खेतीमा लागे फाइदा हुने रहेछ’ उनले भने, ‘सुन त बारीमै फल्ने रहेछ ।’
यसैगरी अधिवक्ता दुर्गा सापकोटाले महिला आत्मनिर्भर नहुँदा विभिन्न खाले हिंसाको शिकार हुनपर्ने बताएका छन् । महिलाहरुले आफै आर्थिक उपार्जन नगरे हिंसामा पर्ने, समाजमा हेपिने हुनाले महिला आत्मनिर्भर हुन आवश्यक रहेको बताए । समाजले आत्मनिर्भर भएका महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण र गाउँघरमा मेलापात गर्ने महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा नै फरक रहेको उनको भनाई छ । उनका अनुसार महिलाहरु पहिला भन्दा अहिले धेरै जसो आत्मनिर्भर हुदै गएका छन् जसले महिला हिंसामा पनि कमि आएको छ । उनले भने ‘जनचेतनाको कारण पहिला भन्दा अहिले महिलाहरु सामाजिक, सांस्कृतिक, र आर्थिक हिसाबले आत्मनिर्भर बन्दै गएका छन् ।’
यो आलेख, अमेरीकी सहयोग नियोगको सहयोगमा संचालित साझेदारी विकास परियोजनाका लागि इक्वल एक्सेसले तयार पारेको हो । यसमा प्रसारित कुनै पनि सामग्रीले अमेरिकी सरकार अथवा अमेरिकी सहयोग नियोगको आधिकारीक धारणा व्यक्त गर्दैन ।
प्रकाशित मिति: २४ कार्तिक २०७३, बुधबार १०:५०
