जिल्ला परिचय
जिल्ला — बर्दिया
स्रोतः जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, बर्दिया
१. बर्दिया जिल्लाको ऐतिहासिक पक्ष तथा नामाकरण
तत्कालिन मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत भेरी अञ्चलको दक्षिण पश्चिममा अवस्थित जिल्ला हो बर्दिया, यो जिल्ला नेपालको नयॉ राजनैतिक विभाजन अन्तर्गत पॉच नम्बर प्रदेश अन्तर्गत पर्दछ । नेपालको समथर भूभाग अन्तर्गत पर्ने यो जिल्ला नेपालको पूर्वी भागबाट सात नम्बर प्रदेश प्रवेश गर्ने मुलद्वारको रुपमा रहेको छ । यो जिल्ला नेपालको पश्चिम क्षेत्रको अन्न भन्डारको रुपमा पनि चिनिन्छ । यो जिल्ला २८०.१७” उतरी आक्षंस देखि २८०.३९” दक्षिणी अक्षांश र ८१०.३” देखि ८१०.४१” पूर्वी देशान्तर सम्म तथा समुन्द्र सतहबाट १३८ मिटर देखि १,२७९ मिटर उचाइ सम्म फैलिएको यो जिल्लाले २,०२५ वर्ग कि. मि. भू–भाग ओगटेको छ । सम्पूर्ण भू–भागको ६८.७६ प्रतिशत भाग तराईको समतल जमिनले ओगटेको छ भने बाँकी ३१.२७ प्रतिशत चुरे पर्वत अन्तर्गत पर्दछ । यस जिल्लाको भौगोलिक बनावट अनुसार चुरे क्षेत्रमा शितोष्ण र तराईमा उष्ण गरि दुई प्रकारको हावापानी पाईन्छ । पूर्वमा बाँके, पश्चिममा कैलाली, उत्तरमा सुर्खेत र सल्यान तथा दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश पर्दछन् । आदिवासी थारुहरुको बहुल्यता रहेको यो जिल्लामा पछिल्ला दिनहरुमा वाह्य जिल्लाहरुबाट बसाई सराई गरि आउने गरेकाले जातिय विविधता देखापरेको छ । थारु समुदायको बाहुल्यता भएको यस जिल्लाले मौलिक सांस्कृति र रमणीय प्राकृतिक सुन्दरताको रुपमा आफूलाई परिचित गराउदै आएको छ । वि.स. १९१४ मा भारतमा भएको सिपाही विद्रोहको समस्या समाधान गर्न तत्कालिन प्रधानमन्त्री श्री ३ जंगबहादुर राणाले ईष्ट ईण्डिया कम्पनीलाई सहयोग गरेवापत वि.स. १८७३ को सुगौली सन्धिबाट गुमेको भू भाग मध्ये पुरस्कार स्वरुप वि.स. १९१७ मा ईष्ट ईण्डिया कम्पनिले नेपाललाई फिर्ता गरेको भूभाग (कञ्चनपुर, कैलाली, बाँके र बर्दिया) अन्तर्गत पर्ने भएकाले यस जिललालाई नयाँ मुलुकका रुपमा चिनिदै आएको छ । यसका अलाबा यस जिल्लालाई तालको जिल्ला, गजराज हात्तीको जिल्ला, थारु वहुलको जिल्ला, जंगलै जंगलको जिल्ला, कृष्णसारको जिल्ला, पन्टुन पुलको जिल्ला (हाल भने कर्णाली (गेरुवा) नदीमा बनेको नेपालकै सबैभन्दा लामो पुल (१,०१५ मि.) ले पन्टुन पुललाई विस्थापित गरिसकेको छ) तथा कर्णाली पुलको जिल्लाको नामले पनि चिन्ने गरिन्छ । कमैया प्रथाले उत्पन्न गरेको भूमिहिनता, न्यून पूर्वाधार विकास, बाढी प्रकोप, अव्यवस्थित सहरीकरण तथा प्रतिभा पलायन बर्दिया जिल्लाका प्रमुख समस्याका रुपमा देखिन्छन् ।
यस जिल्लाको नामाकण सम्बन्धमा विभिन्न जनश्रुति तथा आख्यानहरु रहेका पाइन्छन् । एक भनाई अनुसार स्थानीय थारु भाषामा गाई गोरुलाई वलिबर्द भनिने र यहाँको गाई गोरु राम्रो मोटाघाटा र बलिया हुने हुँदा यो ठाँउलाई वलिबर्द भनिएकोमा पछि अपभ्रंस भई बर्दिया भएको र यसै आधारमा जिल्लाको नामकरण गरिएको मानिन्छ । त्यस्तै अर्को भनाई अनुसार यस जिल्लाको पदनाह गा.वि.स.मा वारवर्दिया भन्ने गाँउ छ, पहिले यसै ठाँउमा हरिहर राजाको दरबार थियो । वारवर्दियामा खेतीको लागि उन्नत जमिन भएको कारण बाहिरबाट बसाई सराई गरी मानिसहरु यसै ठाउँमा आउन थाले र यो ठाउँ प्रसिद्ध हुन थाल्यो, अन्तमा यसै ठाउँको नामबाट बर्दिया जिल्ला नामाकरण रहन गएको हो भन्ने भनाई पनि छ । त्यस्तै अर्को मान्यता अनुसार थारु भाषामा गाईगोरु पाल्नेलाई वर्दवा भनिन्छ । वर्दिया जिल्लामा गाईगोरुका लागि प्रशस्त चरनक्षेत्र भएकोले धेरै गाई गोरु पाल्ने र वर्दवाहरु धेरै बसोबास गर्ने भएकाले पछि वर्दवाबाट अपभ्रंस भई बर्दिया जिल्ला नामकरण रहेको हो भन्ने पनि भनाई छ । जिल्लाको नामाकरण जे जसरी भएको भएता पनि जैविक विविधता, धार्मिक–भाषिक विविधता, अन्न भण्डार, विविध धार्मिक पर्यटकीय स्थल, सहिष्णु समाजले बर्दियाको भिन्न चिनारी दिइरहेको छ ।
२. संक्षेपमा बर्दिया जिल्ला
३. बर्दिया जिल्लाका नगरपालिका तथा गाविसहरू
४. बर्दिया जिल्लाका प्रमुख जलभण्डारहरु
५. बर्दिया जिल्लाका प्रमुख वन्यजन्तु /चराचुरुङ्गी /वनस्पति र जडिबुटिहरू
६. बर्दिया जिल्लाका प्रमुख भन्सार नाकाहरु
१.जमुनी(फुटाहा) (भारतीय बजार बलैगाउँ)
२.गणेशपुर (भारतको लौकाही)
३.कालाबन्जर (भारतको चित्लहवा)
४.गुलरिया ( भारतको मुर्तिहा)
५.खैरापुर (भारतको सुरजपुर)
६.ताराताल (भारतको निसानगाडा)
७. धनौरा (भारतको विछिया)
८.कोठियाघाट (भारतको विछिया)
९.राजापुर (भारतको कतर्नियाघाट)
१०.राजापुर (भारतको तिकुनिया)
७. बर्दिया जिल्लाका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू
क) बर्दिया राष्ट्रिय निकुन्ज
प्रकृतिको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले नेपालमा स्थापना भएका २० वटा संरक्षित क्षेत्रहरु मध्येको एक हो बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज । यस निकुञ्जको स्थापना वि.स. २०३२ साल अर्थात (सन् १९७६) मा कर्णाली वन्यजन्तु आरक्षको रूपमा भएको थियो । पछि बर्दिया वन्यजन्तु आरक्ष हुदै २०४५ मंसिर २० गते यसलाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको रूपमा घोषणा गरिएको थियो । बर्दिया जिल्ला भई बग्ने कर्णाली र बबई नदीका केही भाग समेत समेटेको यो निकुञ्ज तराईमा पर्ने राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो हो । यो निकुञ्ज ९६८ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । वि.सं. २०५३ (सन् १९९६) मा यस निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र पनि घोषणा गरियो । शुरुमा ३२७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल समेटेर घोषणा भएको मध्यवर्ती क्षेत्र सन् २०१० मा १८० वर्ग किलोमिटर थप गरी सर्खुेत तर्फ विस्तार गरिए पश्चात यसको मध्यवर्ती क्षेत्रको क्षेत्रफल ५०७ वर्ग कि.मि. पुगेको छ ।
यस निकुञ्ज अन्तर्गत चुरेको माथिल्लो भागतिर केही सल्लाका जंगलहरू छन् भने तराईको धेरैजसो भाग सालको जंगलले ढाकेको र बीच बीचमा घाँसे मैदान रहेको छ । पाटे बाघ, एक सिंगे गैंडा, चितुवा, घोडगधा, जरायो, चित्तल, लगुना, बाह्रसिङ्गा र जंगली हात्ती लगायत ५६ प्रजातिका स्तनधारी वन्यजन्तु यस निकुञ्जमा पाइन्छन् । यहाँ नेपालमै सबैभन्दा बढी जङ्गली हात्ती, दुलर्भ पाटेबाघ, विश्वकै दुलर्भ एक सिङ्गेगैंडा, कृष्णासार र हजारौंको सड्ख्यामा चित्तलको अवलोकन गर्न सकिन्छ । जलचरहरूमा घडियाल गोही, मगर गोही, सोंस र विभिन्न किसिमका माछा यहाँ पाइन्छन् ।
नेपालमै डल्फिन माछाको एकमात्र प्राकृतिक बासस्थानका लागी प्रख्यात कर्णाली नदी निकुञ्जको समिप हुदै बग्ने गर्दछ । एसियाकै सबैभन्दा अग्लो हात्तीसमेत यो निकुञ्जमा रहेको छ । हात्तीको उचाई ११ फिट तीन इन्च रहेको छ । विश्वकै दुर्लभ मानिने जन्तु कृष्णसारको संग्राहलयको रुपमा चिनिने यो निकुञ्जमा कृष्णसारको संख्या २७० पुगेको अभिलेख छ । यसका साथै निकुञ्जमा हालसम्म ४३८ थरी रैथाने र बसाई सरी आउने चराहरूको अभिलेख गरिएको छ ।
बर्दिया जिल्लाको प्रमुख पर्यटकीयस्थलका रूपमा रहेको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज प्राकृतिक र कृत्रिम दुवै हिसाबले रमणीयस्थल मानिन्छ । त्यसैले यॉहा वर्षेनी पर्यटकको संख्या बढिरहेको छ । वि.स. २०७३ जेठ महिनामा नेपालको भ्रमणमा आएका बेलायती राजकुमार ह्यारीले पनि यस निकुञ्जको भ्रमण गरेका थिय । निकुञ्जमा पर्यटकको बसोबासकालागी तीन दर्जन रिसोर्ट तथा होटेलहरु रहेका छन ।
ख) ठाकुरबाबा मन्दिर
ठाकुरबाबा मन्दिर बर्दिया जिल्लामा अवस्थित महत्वपूर्ण धार्मिक पर्यटकीय स्थल हो । यो मन्दिर बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको कार्यालय नजिकै अवस्थित छ । ३ सय बर्ष अघि मल्लकालमा किसानले खेत जोत्ने क्रममा अष्टभुजा पोषण बिष्णु र हनुमान भगवानको ढुङ्गाको मुर्ति फेला परेको र सो ठाँउमा उचाल्न नसकेपछि सोहि ठाँउमा राखिएको धार्मिक किम्बदन्ती रहेको छ ।
थारु जातीको महन्त पुजारी रहेको एक मात्र यस मन्दिर भित्र मुख्य देवताको रुपमा भगवान विष्णुको मूर्ती छ । थारु जातीले भगवान विष्णुलाई ठाकुर भनी पुकार्ने भएकाले यो मन्दिरको नाम पनि ठाकुरबाबा रहन गएको बताइन्छ । मन्दिरको स्थापना बारे अहिले सम्म कुनै अभिलेख नभेटीए पनि यो मन्दिर धेरै वर्षसम्म सानो झुपडीको रुपमा रहेको थियो रे । मन्दिर संरक्षणको अभावले गर्दा बेलाबेलामा भत्कने र मूर्ती चोरी हुने खतराबाट जोगाउन झण्डै ४० वर्ष अघि स्थानीयवासीको जनश्रमदान र केही आर्थिक सहयोगमा गजुर शैलीमा ठाकुरबाबाको मन्दिर पुन निमार्ण गरिएको बताईन्छ ।
हरेक वर्ष यस मन्दिर परिसरमा माघी पर्वको अवसरमा माघी महोत्सव आयोजना गर्ने गरिन्छ । हरेक बर्ष माघे संक्रान्तिको अघिल्लो दिन देखि शुरु हुने माघी मेला चार दिनसम्म लाग्ने गर्दछ । यस माघी मेलामा दाङ, बांके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर, सुर्खेत र नजिकैको छिमेकी राष्ट्र भारतबाट समेत ठाकुरबाबा मन्दिरको दर्शन गर्न र मेला भर्न हजारौ श्रद्धालु भक्तजनहरु आउने गर्छन् । माघे संक्रान्तीका दिन ठाकुरबाबाको दर्शन र पुजा आराधाना गर्नाले मनोकामना पुरा हुने र विषेशगरी जो कोही पनि निसन्तान दम्पतिका जोडी यस मन्दिरमा आई पुजा पाठ र दर्शन गरेमा वर पाईने धार्मिक जनविश्वास रहेको छ । पूर्व पश्चिम राजमार्गमा पर्ने अम्रेनी देखि १३ किलोमिटर दक्षिणतर्फ मन्दिर परिसरमा ठाकुरबाबाको मुख्य मन्दिरका साथै हनुमानको मन्दिर, कालिका देवी र दुर्गा देवीको मन्दिर समेत रहेको छ । यस्तै ढुङ्गामा कुदिएका विभिन्न देवी देवताहरुको मूर्ती समेत देख्न पाईन्छ ।
ग) डल्ला गाउँ होमस्टे
फाइल फोटो
बर्दिया जिल्लाको अर्को महत्वपूर्ण पर्यटकिय स्थान हो बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्र सूर्यपटुवा–४ डल्लामा रहेको डल्ला गाउ‘ होमस्टे । नेपालका विभिन्न स्थानमा सञ्चालनमा रहेका एक सय ६० होमस्टे होमस्टेहरु मध्येको एक हो जैविक मार्ग डल्ला गाउ‘ होमस्टे । यस जैविक मार्ग डल्ला गाउ‘ होमस्टेको स्थापना शिव सामुदायिक वनका उपभोक्ताले वनको संरक्षणसँगै पर्यटनबाट आम्दानी लिन ०६७ फागुनमा गरेका हुन । डल्ला गाउ‘ होमस्टे व्यवस्थापन समितिका अनुसार शुरुवाती समयमा ११ घरबाट शुरु भएको होमस्टे अहिले २२ वटा थारु घरहरुमा सञ्चालन हुदै आएको छ । वर्षेनी झण्डै १२ हजार भन्दा बढी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक आउने गर्दछन । हाल सञ्चालनमा रहेका होमस्टे घरहरुमा शौचालय, स्नानघर र आरामदायी सुत्ने कोठाहरुको राम्रो ब्यवस्था गरिएको छ ।
डल्ला गाउँ होमस्टेमा थारु समुदायको बाहुल्यता भएकाले होमस्टेमा बस्ने पाउनाहरुलाई पारिबारिक बाताबरणमा दालभात, तरकारी, अचारका साथै थारु परिकारको खाना ( घोंगी, चिँचर, माछा, लोकल कुखुरा, मुसाको पकुवा, महुवाको रक्सी आदि) पस्किने गरिन्छ । भने मनोरन्जनका लागि झुमरा, सखिया, लठठी लगायत थारु संस्कृतिमा आधारित सांस्कृतिक कार्यक्रम समेत देखाइन्छ । होमस्टेमा बसेर सामुदायिक वनमा सफारी गर्दा गैंडा लगायत जनावर देखिन्छ । वि.स. २०७३ मा सम्पन्न तेस्रो होमस्टे (घरवास) राष्ट्रिय कार्यशाला गोष्ठीमा जैविक मार्ग डल्ला होमस्टेलाई नेपाल सरकार संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय तारागाउँ विकास समितिले नेपालकै उत्कृष्ट होमस्टे घोषणा गर्दै एक लाख एक हजार रुपैयाँ प्रदान गरिसकेको छ । डल्ला गाउ‘ होमस्टे लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको थारु संस्कृतिको संरक्षण तथा थारु समुदायकालागी थप आम्दानीको स्रोतको समेत बनेको छ । हाल २२ वटा घरमा होमस्टे रहेकोमा अझै २२ वटा थपिने क्रममा छन् ।
८. बर्दिया जिल्लाका अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकिय गन्तव्यहरु :–
प्रकाशित मिति: २९ आश्विन २०७३, शनिबार ११:३२
