बाजुरा, ९ असोज- खाद्यसंकट बेहोरिरहेका कर्णालीवासीलाई दसैं कसरी मनाउने भन्ने चिन्ताले पिरोल्न थालेको छ । ४० वर्षपछि परेको खडेरीले कर्णाली अधिकांश गाउँमा खाद्यान्न अभाव भएपछि स्थानीयमा नजिकिँदो दसैंंको उत्साहसमेत हराएको छ । सुदूर र मध्यपश्चिमका जिल्लामा मनाइने चतुर्दशी पर्वसमेत खल्लो भएको छ । गत वर्षको ठूलो खडेरीले घरमा बिउसम्म नबचेका कारण स्थानीयले बेसाहा (पैंचो) गरेर खेतमा बिउ छरेका थिए । तर, खडेरीले खाएपछि बिउबराबर उत्पादन हुने आशासमेत मारिसकेका छन् ।
घरमा खानेकुरा केही नभएपछि बाजुराको कोल्टी खाद्य डिपोमा आएका जुकोट–६ का जोख्या लुहारले भने, ‘घरमा आठजनाको कबिल (परिवार) छ, सरकारले २० किलो मात्र चामल दियो, हामीलाई दस दिन पनि पुग्दैन, यस्तो हालतमा दसैं कसरी मान्ने सरकार ?’ नेपाल खाद्य संस्थाको कोल्टी डिपोमा अहिले १३ सय क्विन्टल मात्र चामल छ । जिल्लामा ११ गाविसका जनतालाई पु¥याउन कठिन भएर एक परिवारलाई २० किलो मात्रै चामल दिने गरेको छ ।राजधानी दैनिकमा खबर छ ।
घरमा भएको अनाज सकिएपछि हातमुख जोड्ने जोहो गर्न दानसाँगुको हाटबजारमा आएका साप्पाटा–९ का बिभरमान सार्कीले भने, ‘घरमा नौ जनाको कबिल छ, कुरुमा एक दाना अनाज छैन, दसैंमा दुई÷चार किलो चामलका दाना दिएर छोराछोरीलाई खुवाउने योजना गरेको छु ।’ उनले खडेरीले तीन सिजनको बाली खाएकाले बिउ पनि नभएको पीडा पोखे । बाजुराका पूर्वोत्तर ११ गाविसमा यस वर्षको खडेरीका कारण सबै खेतीयोग्य जमिन बाँझै छन् । जुकोट–१ का कृषानी चँदाराको आफ्नो खेतबारी छैन, साहुको हली लागेर आएको अन्नले आठजनाको परिवार पाल्ने गरेका छन् । उनी भन्छन्, ‘मैले अहिलेसम्मकै नदेखेको खडेरी भयो, यो गाउँमा जति खडेरी भए पनि सिस्नो खाएर त बच्न पाइन्थ्यो, यस वर्ष त जमिनमा हरियोपन नै छैन ।’ अरू वर्षभन्दा यस वर्षको खडेरीले पानीका मूलसमेत सुकेका छन् । बिच्छ्याँ–२ का बृखबहादुर भण्डारीको पीडा पनि उस्तै छ ।
पैंचोसमेत पाउने अवस्था नभएको उनले सुनाए । ‘हामीले यसभन्दा अगाडि हुम्लाको मैला र मुगुको सुकाडिकसम्म बेसाहा (पैंचो) मागेर जोहो टार्ने गरेका थियौं यो वर्ष उनीहरूलाई समेत समस्या भएको छ,’ उनले भने । खडेरीले बाजुराको जुकोट, साप्पाटा, वाई, गोत्री, जगन्नाथ, बाँधु, रुगिनलगायत गाविस बढी प्रभावित भएका छन् भने कर्णालीका कालिकोट, मुगु, हुम्लामा खाद्य अभावले सताएको छ ।
चामलसँग भोटको राजनीति
वाई गाउँ विकास समितिमा यस वर्ष रोपाइँसमेत भएन । ‘खडेरीले पानीका मुहान नै सुकेपछि यहाँका स्थानीयले खेतमा राखेको बिउ सुक्यो,’ वाई–६ का ७६ वर्षीय रणबहादुर कठायतले भने, ‘०२२ सालमा खडेरी परेको थियो, त्यो वर्ष बाली त लगाउन पाएका थियौं, तर यस वर्ष बाली नै लाउन नपाउने गरी खडेरी प¥यो ।’ परनिर्भरता र चामल राजनीति कर्णालीलाई नीतिगत रूपमै खाद्यान्नमा परनिर्भर बनाउने खेल वर्षांदेखि भइरहेको स्थानीयको भनाइ छ । चामलसँग भोट साट्ने गरेकाले वर्षांैदेखिको समस्या समाधानमा राजनीतिक नेतृत्वले चासो नदिएको उनीहरूको आरोप छ ।
कर्णाली खाद्यान्नमा परनिर्भर बनेपछि स्थानीय राजनीतिक दलले चामलसँग निर्वाचनमा भोट किन्दै आएका छन् । चामलसँग भोट साट्न कर्णालीको समस्या समाधानमा राजनीतिक नेतृत्वले पहल गर्दैन,’ जुकोट–१ का पदमबहादुर शाहीले भने, ‘हामीलाई परनिर्भर बनाउने खेल वर्षांैदेखि भइरहेको छ ।’ दलका नेताले प्रयास गरेर चामल लग्ने र आप्mनो पकेट क्षेत्रमा चामल वितरण गरेर निर्वाचनमा जित्ने गरेको स्थानीयवासीको भनाइ छ । स्थानीय कृषि विकास र पशु विकास, स्थानीय विकास कार्यालयलगायतले पनि स्थानीय बालीनालीलाई जगेर्ना गरेर उत्पादन बढाएर आत्मनिर्भर बनाउनुभन्दा नतिजाहीन काममा बजेटको अधिकांश हिस्सा खर्च गर्दै आएका छन् । जसकारण अहिले पनि स्थानीय उडुवा चामल (प्लेनबाट आउने चामल) को भरमा छन् ।
‘खडेरीका कारण हरेक वर्ष खाद्यान्न अभाव हुने गर्छ, अभावले भोकै मर्नुपर्छ,’ साप्पाटा–६ का हंसबहादुर बुढाले भने, ‘चामल राजनीतिकै कारण दीर्घकालीन समाधान खोजिँदैन ।’
दसैं त खल्लो हुने निश्चित भए पनि खडेरीका कारण तिहार आउला र पेटभरि खान पाइएला भन्ने आशासमेत मर्न थालेको कर्णालीवासीको भनाइ छ । तिहारमा नयाँबाली पाक्ने सिजन भएकाले ‘तिहारमा पेटभरि खान पाइन्छ,’ भन्ने स्थानीको अपेक्षा हुने गर्दछ । उनीहरू यसको दीर्घकालीन समस्या समाधान हुन नसक्नुमा राजनीतिकै दोष रहेको बताउँछन् । गाउँमा आउने योजना राजनीतिक खिचातानीका कारण प्रभावकारी नहुने सिँचाइ योजना अलपत्र हुने गरको बाँधु–६ का मनबहादुर अधिकारीको भनाइ छ ।
खडेरीले पलायन
खडेरीका कारण उत्पन्न भएको खाद्य संकट र अभावपछि कर्णालीका करिब ४ सयभन्दा बढी स्थानीय रोजगारीका लागि भारत पसेका छन् । नियमितको खडेरीले खाद्य संकटग्रस्त गाविसमध्ये मुगुको भिईका २० प्रतिशतको संख्यामा रहेका दलित समुदायका २ सय ६५ घरधुरीमध्ये ८७ प्रतिशत घरधुरीबाट करिब ४ सयजना पेट पाल्ने बाध्यताले रोजगारीका लागि भारतका विभिन्न सीमा क्षेत्रमा पलायन भएका छन् । भारत पलायन भएको यो संख्या उक्त गाविसको कुल जनसंख्याको २५ प्रतिशत हो ।
भारत पलायन हुने दलित बस्तीका घरधुरीबाट ९३ प्रतिशत र गैरदलित बस्तीका घरधुरीबाट करिब ८६ प्रतिशत संख्या रहेको छ । अन्य गाविसबाट पनि भिई गाविसजस्तै ठूलो संख्यामा स्थानीय खाद्यसंकट टार्न रोजगारीको खोजीमा भारत पसेका छन् । खाद्यसंकटले गाँजेपछि विद्यालय जाने र काम गर्न सक्ने उमेर समूहका बालबालिकासमेत विद्यालय छाडेर कामका लागि भारत छिरेका छन् । कतिपय घरधुरीका सपरिवार नै विस्थापित भएका छन् । खडेरीका कारण तीन जिल्लाका ४१ भन्दा बढी गाविस अहिले खाद्य असुरक्षामा परेको कर्णाली खाद्य सरोकार मञ्चका अगुवा काँकी विकले बताए । उनका अुसार ०३२ सालपछि यो वर्ष यस क्षेत्रमा ठूलो खडेरी परेको हो ।
खडेरी प्रभावित क्षेत्र
बाजुरा जिल्लाको वाई, जुकोट, साप्पाटा, रुगिन, बाँधु, गोत्री, जगन्नाथ गाविसमा खाद्यसंकट चुलिएको छ भने हुम्लाका २७ वटा गाविसमध्ये श्रीनगर, कालिका, मैला, मदना, जइरलगायत १३ गाविस खाद्यसंकटको सूचीमा परेका छन् । यस्तै, लामो खडेरीका कारण मुगु, बाजुरा र हुम्लालगायत जिल्ला प्रभावित भएका छन् । खडेरीका कारण मुगुको भिई, नाथर्पु, जिमा, कालै, धैनकोट, ह्याङ्लु, सुकाढिक, कोटडाँडा, माग्री, पुलु, किम्री र डोल्फु गाविस ठूलो खाद्य संकटग्रस्त सूचीमा दरिएका छन् । यसैगरी, मुगुकै श्रीनगर, कार्किबाडा, रोवा, रुगा, पिना, रारा, फोतु, सेरी, श्रीकोट, खमाले, गम्था र कालिकोटका धौलागोह र नानिकोट गाविसमा समेत खाद्यसंकट हुन थालेको छ ।
बाजुरामा हरेक वर्ष ११ हजार मेट्रिक टन खाद्यान्न अभाव हुने गरेको छ । जिल्लामा नेपाल खाद्य संस्थानलगायत निकाय र व्यापारीले ल्याउने खाद्यान्नले नपुगेको जिल्ला कृषि विकास कार्यालय बाजुराको तथ्यांकले देखाएको छ । सिँचाइ कुलो सुकेका छन् । मुहान सुकेका कारण शुद्ध पिउने पानीको समस्या रहेको छ । जिल्लाका योजनासमेतमा समस्या भएको छ ।
खाद्य असुरक्षित जिल्लामा बाजुरा अग्र स्थानमा पर्छ । वार्षिक करिब ९ हजार टन खाद्यान्न अपुग हुने कृषि कार्यालयको अनुमान छ । जिल्लामा पोषणको स्थिति झनै कमजोर रहेको तथ्यांक छ । कृषि कार्यालयका प्रमुख डा. रामकृष्ण श्रेष्ठका अनुसार ५ वर्षमुनिका ४१ दशमलव १७ प्रतिशत बालबालिका कुपोषणबाट प्रभावित छन् । साथै, जिल्लाका १४ प्रतिशत जनसंख्याको आयु ४० वर्षभन्दा कम छ । जलवायु परिवर्तनले सुक्खा, खडेरी, बाढीपहिरो तथा अन्य प्राकृतिक प्रकोपका कारण खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा आउने चुनौती आएको छ ।
खडेरीका कारण गाउँमा काम गर्न सक्ने जनशक्ति बाहिरिएको छ । अहिले गाउँमा बन्ने योजनामा महिला र वृद्धवृद्धाको बाहुल्य छ । केही वर्षअगाडि भारतमा मात्र जाने यहाँका स्थानीयहरू खाडी मुलुकमा समेत जाने गरेका छन् ।
‘भोकमरीका कारण विद्यालय जाने उमेर समूहका बालबालिकासमेत अभिभावकसँग भारत पसेका छन्,’ मुगु चार ह्याङ्लुका मन्दिर शाहीले भने । खडेरीले ४० प्रतिशत खानेपानी आयोजना प्रभावित भएका छन् । सरसफाइ तथा खानेपानी डिभिजन कार्यालय बझाङले खडेरीका कारण जिल्लाका ४० प्रतिशत खानेपानी आयोजना प्रभावित भएको जनाएको छ ।
सरसरफाइ तथा खानेपानी डिभिजन कार्यालयका डिभिजन प्रमुख शिवप्रसाद देवकोटाका अनुसार धेरैजसो मुहान सुकेका र नसुकेका मुुहानमा पनि पानीको मात्रा आधाभन्दा धेरै घटेका कारण प्रायः सबै गाउँमा खानेपानीको समस्या भएको छ । यता, बाजुरा जिल्ला सरसरफाइ तथा खानेपानी डिभिजन कार्यालयका डिभिजन निमित्त कार्यालय प्रमुख हंस थापाले समेत मुहानहरूमा पानी सुकेको बताएका छन् । बझाङ जिल्लाभर सञ्चालित झन्डै ५ सय ४९ खानेपानी आयोजनामध्ये झन्डै २ सय १९ वटा आयोजनामा पानीको अभाव देखिएको र यसबाट जिल्लाका २५ हजारभन्दा बढी घरपरिवार सुरक्षित खानेपानीको जोखिममा रहेको डिभिजन प्रमुख देवकोटाले बताए ।
प्रकाशित मिति: ९ आश्विन २०७३, आईतवार ०७:२४
