दिनहुँ हुने वन विनास र आगालागीले गर्दा बाघको सङ्ख्या क्रमशः घटे पनि सन् २०१० मा रसियाको सेन्ट पिटर्सवर्गमा भएको अन्तर्राष्ट्रिय बाघ सम्मेलनदेखि बाघको संरक्षणमा जोड दिन थालिएको छ ।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सन् २०२२ मा बाघको सङ्ख्या दोब्बर बनाउने प्रतिबद्धता जनाएअनुरुप बाघ संरक्षणमा जोड दिन थालेपछि बाघको सङ्ख्यामा वृद्धि हुन थालेको छ ।
सन् २००८ मा नेपालमा १२१ सङ्ख्यामा बाघ रहेकोमा सन् २०१३ सम्म आइपुग्दा बढेर १९८ पुगेको छ । एक शताब्दीअघि विश्वमा एक लाखको हाराहारीमा रहेको बाघ सन् २०१० मा आइपुग्दा तीन हजारमा झरेको थियो ।
तत्कालीन प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपाल तथा वन तथा भूसंरक्षणमन्त्री दीपक बोहरा सहभागी हुनुभएको उक्त बैठकमा आगामी सन् २०२२ सम्ममा बाघको सङ्ख्या दोब्बर बनाउने प्रतिबद्धता जनाइएको थियो । विश्वमा नेपाल, भारत, चीन, मलेसिया, इन्डोनेसिया साथै पूर्वी र दक्षिणी एसियाका १३ देशमा बाघ पाइन्छ ।
बाघको उपयुक्त बासस्थान, चोरी सिकारी नियन्त्रण अभियान प्रभावकारी भएसँगै बाघको सङ्ख्यामा वृद्धि हुँदै गएको वन तथा भूसंरक्षण मन्त्रालयका सचिव उदयचन्द्र ठाकुरले जानकारी दिए ।
नेपालका बाघमध्ये सबैभन्दा धेरै चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२०, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५०, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा चार, पर्सा वन्यजन्तु आरक्षमा सात र शुक्लाफाँटा वन्यजन्तु आरक्षमा १७ बाघ छन् । पछिल्लो समय विभागले चितवनबाहेकका अन्य राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्षमा अनुसन्धान गरे पनि त्यसको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको छैन ।
बाघका आहारा मुख्य रुपमा ठूला जनावर चित्तल, जरायो, गौरीगाई, नीलगाईलगायत हुन् । जनसङ्ख्या तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव डा विश्वनाथ ओलीले अन्तर्राष्ट्रिय बाघ सम्मेलन भएको छ वर्ष भइसकेको सन्दर्भमा बाघको वृद्धिका सन्दर्भमा मध्यावधि समीक्षा गर्नुपर्ने बताउँछन् ।ओलीले चोरी सिकारीलाई शून्य र संरक्षण विकासलाई जोड दिनसके २०२२ सम्ममा दोब्बरभन्दा धेरै बाघ बनाउन सकिने उल्लेख गरे ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा प्रशस्त पानीसँगै बाघ बस्नका लागि उपयुक्त क्षेत्र भएकाले उक्त क्षेत्रमा धेरै बाघ रहेको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका महानिर्देशक कृष्णप्रसाद आचार्य बताउँछन् ।
विश्वमा आठ किसिमका बाघ पाइने गरे पनि पछिल्लो समय पाँच किसिमका बाघमात्र पाइने गरेको छ । अहिले पाइने बाघमा पाटेबाघ, साउथ चाइना, साइबेरियन (अमुर), इन्डो चाइना र मलाया रहेका छन् । क्यास्वियन, बाली र जावा प्रजातिका बाघ भने लोप भएको महानिर्देशक आचार्य बताउँछन् । नेपालमा भने पाटेबाघ मात्र पाइन्छ ।
नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्षण संरक्षणका लागि २०३२ सालदेखि नेपाली सेनाले परिचालित हुँदै आएको छ । नेपाली सेना राष्ट्रिय निकुञ्ज निर्देशनालयका प्रमुख कृष्ण सापकोटाले बाघको संरक्षणमा नेपाली सेना सधैँ दृढ भएर लागेको बताए ।
चोरी सिकारी नियन्त्रण अभियानलाई निरन्तरता दिँदै मानव र बाघबीचको द्वन्द्व घटाउन सके बाघको सङ्ख्या अरु बढेर जाने सापकोटाको भनाइ थियो ।
हाल नेपालमा बाघको संरक्षणका लागि वन विभाग, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष, युएसएआइडीलगायतका संस्था लागेका छन् ।
बाघको बासस्थान सङ्कुचन, वनको खण्डीकरण, चोरी सिकार, अवैध व्यापार, संस्थागत संरचनाको कमी, दक्ष जनशक्तिको अभाव, वैज्ञानिक खोज र अनुसन्धानको कमी, प्रभावकारी अनुगमनको कमी र अन्तरसीमासम्बन्धी समस्या पछिल्लो समय बाघ संरक्षणका चुनौतीका रुपमा देखिएको विभागले जनाएको छ ।
केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोले अवैध बाघको छाला ओसारपसार गरेको आरोपमा सन् २०१५ देखि हालसम्म १४ समूहलाई कैलाली, कञ्चनपुर, सुर्खेतलगायतका जिल्लाबाट समातेर आवश्यक कानुनी कारबाही गरेको छ । अनुसन्धान ब्युरोका प्रहरी नायब उपरीक्षक प्रवीन दाहालले बञ्जारा जातिले धेरै बाघलाई मार्ने धन्दामा सक्रिय भएको बताए ।
उनले नेपाल र भारतको सिमानामा रहेर बाघको छाला ओसारपसार गर्ने आठवटा समूह सक्रिय रहेको भन्दै यसलाई नियन्त्रणमा लिन ब्युरो सक्रिय रहेको उल्लेख गरे ।
बाघको संरक्षण र सम्वद्र्धन हुन थालेपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलगायतका क्षेत्रमा पर्यटकको आवागमन समेत बढेको छ । पर्यटक बाघलाई अवलोकन गर्नकै लागि भए पनि एकपटक चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पुग्ने गरेको नेपाल पर्यटन बोर्डका पूर्व निर्देशक प्रचण्डमान श्रेष्ठले जानकारी दिए ।
सन् २०१४ मा नेपाल भित्रिएका सातलाख पर्यटकमध्ये चार लाखको हाराहारीमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज गएको श्रेष्ठले बताए । चुरे क्षेत्रको संरक्षण हुन नसक्दा बाघको सङ्ख्या अपेक्षाअनुरुप बढ्न सकेको छै्रन । रासस
