बुधबार, मंसिर २२, २०७८

विकासमूलक शिक्षा आजको आवश्यकता

१५ जेष्ठ २०७३, शनिबार ०८:२४
pitambar dhakal
पीताम्बर ढकाल

नेपालको वर्तमान सन्दर्भमा पूर्व प्राथमिकदेखि अनुसन्धान तहसम्म प्रदान गरिने शिक्षा पुन: परिभाषित हुनुपर्ने देखिन्छ । शिक्षाको पुन: परिभाषा नगरी परम्परागत ढंगले नै जसले जसरी शिक्षा ग्रहण गरे पनि हुने र प्राप्त शिक्षालाई राष्ट्र निर्माणमा नलगाउने हो भने शिक्षाको औचित्य माथि नै प्रश्न चिन्ह खडा हुनसक्छ । त्यतिमात्र नभएर सरकारी लगानी पनि व्यर्थ सावित हुनसक्छ । लक्षित वर्गबाट राज्यले अपेक्षा गरे अनुरुपको सेवा मुलुकले नपाउनेहो भने शिक्षाका क्षेत्रमा राज्यले जतिसुकै लगानी गरे पनि लगानी सार्थक हुन सक्दैन । कमसेकम राज्यले शिक्षामा लगानी गरेर उत्पादन गरेका सबैखाले जनशक्तिको सदुपयोग उचित स्थानमा हुनुपर्‍यो ।
अहिले नेपालमा प्रदान गरिने शिक्षाको परिभाषा आआफ्नै ढंगले गर्ने गरेको मात्र नभई राज्यको आवश्यकता भन्दा पनि आफ्नो इच्छालाई प्रधान ठानेर काम गरेको देखिन्छ । उत्पादित जनशक्तिप्रति राज्य पनि उदासिन हुनुहुँदैन । उत्पादित जनशक्तिलाई राज्यले रोजगारी दिनुपर्छ रोजगारीका लागि विदेश धाउनु पर्ने वाध्यात्मक अवस्थाबाट साधारण तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई मुक्त गर्नुपर्छ ।
नेपालको शिक्षा उपन्यासको काल्पनिक शिर्षक जस्तो बन्न लागेको प्रति धेरैको चिन्ता र चासोको बिषय बन्न पुगेकोछ । यसका सन्दर्भमा यहाँ केही सान्दर्भिक कुरा उठाउनु उपयुक्त होला ।
एकजना व्यक्तिले एउटा उपन्यास लेखे । उपन्यास यति ठूलो भयो कि उपन्यासकारले त्यसको नाम राख्न नै सकेनन् । नाम राख्ने यो अलमल मेट्न उनले आफ्ना गुरुकहाँ जाने निधो गरे र उपन्यासको पाण्डुलिपि बोकेर एकाविहानै गुरुको घरमा पुगेर उपन्यासको नाम जुराई दिन अनुरोध गरे । गुरुले पनि त्यति ठूलो उपन्यासको नाम तुरुन्तै कसरी जुराउने उपन्यास पढेको छैन भन्दै अल्मलिए र उपन्यासकार चेलालाई प्रश्न गरे यस भित्र ढोल वा बाजाको सम्बन्धमा केही कुरा लेखिएकोछ ×? चेलाले जवाफमा छैन भने । गुरुले हत्तनपत्त त्यसो भए उपन्यासको नाम न ढोल न बाजा भनेर राख भन्ने सल्लाह दिए । उपन्यासको नाम न ढोल न बाजा रह्यो । हाम्रो शिक्षा प्रणाली पनि न ढोल न बाजा जस्तै भएकोछ । जुन कुरा आवश्यक छ त्यो पाइदैन जुन पाइन्छ त्यो आवश्यक छैन । जे पढे पनि भयो र पढेको शिक्षालाई जसरी प्रयोग गरे पनि भयो ।
सरकारले नेपालमा चलिआएको शैक्षिक प्रणालीमा हेरफेर गर्नुपर्छ । अब साधारण शिक्षामा भन्दा प्राविधिक शिक्षामा लगानी बृद्धि गर्नुपर्छ । तर प्रविधिक शिक्षाका नाममा साधारण शिक्षालाई शून्यमा झार्नुपर्छ भन्ने होईन । सबैलाई साक्षर बनाउने अभियानसँगै आवश्यक मात्रामा साधारण शैक्षिक जनशक्ति पनि उत्पादन गर्दै जानुपर्छ तर बेरोजगार भएर भौतारिनु पर्ने साधारण तर्फको अत्यधिक जनशक्ति उत्पादन गर्नु सर्वथा अनुपयुक्त हुन्छ । त्यसैले यसतर्फ पनि सरकार सजग हुनुपर्छ ।
शिक्षा योजनाबद्ध हुनुपर्छ । योजना विना उत्पादन हुने अत्यधिक संख्याको शैक्षिक जनशक्ति मुलुकका लागि बोझ पनि हुनसक्छ । यसका साथै शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन गर्न राज्यले राखेको लक्ष के हो र त्यसको गुणस्तर कस्तो छ भन्ने सम्बन्धमा पनि सरकार निरन्तर सजग हुनुपर्छ र शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन र उपयोगको नियमित समीक्षा पनि हुनुपर्छ । कुन कारणले यथोचित मात्रामा जनशक्ति उत्पादन हुन सकेन यकिन गरी यदि शैक्षिक संस्थाहरुले आर्थिक अभावका कारण त्यस किसिमको शिक्षा प्रदान गर्न सकेका छैनन् भने समयमा नै शिक्षामा लगानी बृद्धि गर्नुपर्छ । यद्यपी दुनियामा निशुल्क कुनै कुरा पनि पाईदैन । प्रकृतिले प्रदान गर्ने हावा पाउनका लागि पनि लगानी गर्नुपर्छ । घर बनाउँदा झ्याल राखिएन भने कहाँबाट हावा पाउन सकिन्छ । घर बनाउँदा झ्याल राखियो भने न स्वच्छ हावा पाईने हो । झ्याल राख्न त लगानी गर्नु पर्‍यो नि । त्यसैले प्राविधिक वा साधारण शिक्षाका लागि व्यक्तिगत लगानी पनि गर्न सक्नुपर्छ । तर व्यक्तिगत लगानी गरेकै छन् भनेर सरकार लगानीको दायित्वबाट पन्छिन मिल्दैन । सम्भव भएसम्म उच्च शिक्षासम्म सरकारी आर्थिक दायित्व बृद्धि गर्दै जानुपर्छ । यस किसिमको सरकारी लगानीले शिक्षा आर्जन गर्ने व्यक्तिमा पनि देश र जनताको सेवामा समर्पित हुनुपर्छ भन्ने दायित्व बोध हुनपुग्छ ।
शिक्षाको परीणाम तथा उत्पादन हेरेर लक्ष तय गर्ने मुलुकले विकास गर्न सक्दैन । के कति उत्पादन गर्ने र कुन क्षेत्रका कति जनशक्ति आवश्यक पर्ने हो, त्यो क्षेत्रको जनशक्ति उत्पादन गर्ने शैक्षिक संस्थाहरुको स्थापना भएको छ वा छैन, स्थापना भएको छ भने शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन गर्न सक्ने व्यवस्थापकीय प्रवन्ध गरेको छ वा छैन भन्ने कुराको निरन्तर अनुगमन र नीरिक्षणले मात्र शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ र त्यस अनुसार साना वा ठूला विकासका योजना निर्धारण गर्न सकिन्छ । अन्यथा कुन प्रयोजनका लागि कति जनशक्ति उत्पादन गर्ने भन्ने सम्बन्धमा अन्यौल नै रहन्छ ।
अव कलर्क मात्र उत्पादन गर्ने परम्परागत मेकाले शिक्षाको नेपालमा आवश्यकता छैन । नेपालमा अव साधारण शिक्षामा सीमितता र प्राविधिक शिक्षामा विशेष जोड दिनु पर्ने समय आईसकेकोछ । कृषि लगायत औद्योगिक उत्पादनका दृष्टिले परनिर्भर नेपालले सियोदेखि ठूला ठूला यन्त्रहरुको आविष्कार गर्नुपर्ने र त्यसमा केन्द्रीत हुनुपर्ने अवस्था छ अन्यथा नेपालको विकास सम्भव छैन । अव राज्यको शिक्षासँग सम्बन्धित एउटा मात्र नारा हुनुपर्छ त्यो हो शिक्षा विकासमुखी बनाउ । पाठ्यक्रम त्यसै अनुसार बनाउनु पर्‍यो । बनेका पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्नु पर्‍यो र त्यसलाई कार्यान्वयन गरेर प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने सरकारी इच्छा शक्ति पनि हुनुपर्‍यो । त्यसका लागि साधारण शिक्षा प्रदान गर्ने संस्थाहरुलाई पनि क्रमश: प्राविधिक शिक्षा अध्यापन गर्ने संस्थामा रुपान्तरित गर्दै जानुपर्‍यो नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई पनि व्यवसायिक तथा प्राविधिक ढंगले परिभाषित गर्नुपर्‍यो । शिक्षा परम्परावादी र आवश्यकता आधुनिक भएर हुँदैन । शिक्षा प्रणाली पनि आवश्यकता अनुरुप आधुनिक हुनुपर्‍यो अर्थात दुवैको बीचमा तालमेल हुनुपर्‍यो ।
अब युग परिवर्तन भईसकेकोछ । शिक्षा ग्रहण गरेका जनशक्तिले आफूले प्राप्त गरेको विद्यालाई शानशौकत, विलाशिता र आडम्बरको माध्यम बनाउनु हुँदैन । जनहित र राष्ट्रनिर्माणको काममा प्राप्त शिक्षालाई समर्पित गर्नसक्ने हैसियत बनाउनुपर्छ । तसर्थ शिक्षालाई मानव सरोकार र विकाससापेक्ष बनाइनुपर्छ । अझै पनि सावुन पानीले हात धोएर मात्र खाना खानुपर्छ भनेर सिकाउँदै गर्नुपर्ने नेपाली समाजको रुपान्तरण कल्पनाबाट मात्र सम्भव छैन । यथार्थवादी सोच र प्रतिवद्धता जति छिटो बनाउन सक्यो त्यत्तिकै मात्रामा समाज रुपान्तरण गर्न सकिन्छ । अन्यथा सम्भव छैन ।
शिक्षा आदर्श र दार्शनिक बनाउने प्रयाश गरिनु हुँदैन । यथार्थपरक र व्यबहारिक बनाउनु पर्छ । शिक्षा केका लागि ? ज्ञान अभिबद्धिका लागि, आचरण शुद्धिका लागि, परिष्कृत वा अब्बल नागरिक बन्नका लागि, समाज र देश विदेशको पथप्रदर्शक बन्नका लागि, शोषित पीडित र पहुँचबिहीन जनताको कल्याणका लागि वा व्यक्तिगत मानप्रतिष्ठा रवाफ वा समाज र राज्यमाथि हैकम कायम गर्नका लागि वा नितान्त पारिवारिक स्वार्थका लागि ? शिक्षा किन आवश्यक पर्‍यो भन्ने सम्बन्धमा यी र यस्तै अनेक तर्क एवं प्रश्नहरु उठ्न सक्छन् । यी प्रश्नहरुको एउटै जवाफ छैन । शिक्षाको अर्थ तथा परिभाषा देशकाल परिस्थिति अनुकुल लगाउन सकिन्छ होला तर त्यो पनि छैन ।
वैदिक युगको शिक्षा सत्कर्म र लोक हितका लागि थियो । हाम्रा धर्म ग्रन्थहरुले कही पनि कसैको कुभलो गर, बदला लेउ, अहित तथा कुकर्म गर भनेका छैनन् । सबैलाई समान रुपमा हेर, मित्रवत् व्यबहार गर, सबैको हित गर समाजसापेक्ष सुकर्म गर नै भनेका छन् । अहिलेको शिक्षाले पनि गलत गर त भनेको छैन तर राम्रो गर्नुपर्छ भन्ने वाध्यात्मक अवस्था सिर्जना गर्न पनि सकेको जस्तो देखिदैन ।
विडम्बना युग परिवर्तन सँगै शिक्षा सर्वकल्याणकारी बन्नुपर्ने हो तर त्यसो नभएर शिक्षित वर्गहरु यी सबै कुरा बिर्सिएर व्यक्तिगत तथा पारिवारिक सुख, समृद्धि आर्जन गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा मात्र जोडिन पुग्यो, यसको प्रमुख लक्ष मुलुक र जनताको हितसँग जोडिनु पर्नेमा व्यक्तिगत स्वार्थमा केन्द्रीत हुनपुग्यो । सामाजिक स्वार्थभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ शिक्षामा हावी बन्नु वा प्रधान बन्नु नेपाल जस्तो मुलुकका लागि विडम्बना नै हो ।
विश्वका विकसित मुलुकहरुको विकास कसरी भयो भनेर इतिहास कोट्याउदै जाने हो भने द्रुत गतिमा देश विकास हुनुको प्रमुख कारण उच्च प्राविधिक शैक्षिक जनशक्ति उत्पादन र मुलुकको विकासमा उत्पादित प्राविधिक जनशक्तिको प्रतिवद्धता र लगाव नै देखिन्छ । त्यसको उल्टो नेपालमा प्राविधिक जनशक्ति उत्पादनमा सरकारी चासो न्यून हुनु र केहीलाई छोडेर उत्पादित जनशक्तिले पनि विदेशी भूमिमा गएर सेवा गर्ने र स्वदेशप्रति जिम्मेवारी र जवाफदेहिता कम देखाउनु र जसरी पनि व्यक्तिगत हितका लागि कमाउ र स्वार्थ पूरा गरौं भन्ने रहेकोछ । त्यसैले अवको शिक्षा देश र जनताको हितका लागि विकासमूलक अवधारणामा आधारित हुनुपर्छ तव मात्र मुलुक र जनताको सर्वतोमुखी उन्नति सम्भव छ ।

प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

सूचना विभाग दर्ता न: २२०/०७३-७४
सम्पादक तथा सञ्चालक :
मोतीलाल पौडेल
मोबाइल : ९८५८०५००१०/९८५१२६००१०

YouTube Videos from Kahbarera HD

Subscribe
0 Shares
Tweet
Pin
Share