• schedule सोमवार, भदौ २, २०७६

    जिल्ला परिचयः खोटाङ्ग

    १४ मंसिर २०७३, मंगलवार २१:५६

    Sharing is caring!

    001
    नक्शा सौजन्यः जिल्ला विकास समितिको कार्यालय, खोटाङ्ग

    १. खोटाङ्ग जिल्लाको ऐतिहासिक पक्ष तथा नामाकरण

    नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत सगरमाथा अञ्चलको पहाडी जिल्लाहरु मध्येको पाखा, पखेरा, जंगल, खोल्सा, खोल्सी, खोंच र बेसी तथा अन्य प्राकृतिक सम्पदाहरुले भरिएको प्राकृतिक रूपले चिटिक्क परेको सुन्दर जिल्ला हो खोटाङ्ग । पछिल्लो राजनैतिक विभाजनमा प्रदेश नम्बर एक अन्तर्गत पर्ने खोटाङ्ग जिल्लालाई पूर्वको कर्णाली भन्ने गरिन्छ । यो जिल्ला २६ डिग्री ५० मिनेट उत्तरी आक्षंशदेखि २७ डिग्री २८ मिनेट दक्षिणी अक्षांश र ८६ डिग्री २६ मिनेट पूर्वी देशान्तरदेखि ८६ डिग्री ५९ मिनेट पूर्वी देशान्तरभित्र १,५९१ वर्ग कि.मी. भू–भागमा फैलिएको छ । यो जिल्ला मध्यपहाडी क्षेत्रमा रहेको छ । यस जिल्लाको पूर्वमा भोजपुर, पश्चिममा ओखलढुंगा, उत्तरमा सोलुखुम्बु र दक्षिणमा उदयपुर जिल्ला रहेको छ ।

    जिल्लाको पश्चिम र दक्षिणमा सुनकोशी र दुधकोशीले, पूर्वमा मैयूँ, मेरुङ र टेम्के पर्वत श्रृंखलाले र उत्तरमा सानातिना डाँडाहरुले सीमा विभाजन गरेको छ । यस जिल्लाको औषत औसत उचाइ १५२ मिटर देखि ३६२० मिटरसम्म र लम्बाई किलोमिटर र औषत चौडाइ किलोमिटर रहेको यस जिल्लाको भौगोलिक वनौट विविध छ । यस जिल्लामा औ।सत ठण्डा शितोष्ण र समशितोष्ण हावापानी पाईन्छ । माझ किराँतको रुपमा परिचित खोटाङ्ग, यातायातको दृिष्ट्रले ज्यादै दुर्गम र पूर्वाधार विकासको दृिष्ट्रकोणमा पछि परेको जिल्ला हो ।

    यस जिल्लाको नामाकरण सम्बन्धमा रोचक जनश्रुति, किम्बदन्ती तथा विचारहरु पाइन्छन् । कुनै समय यो भू भाग किराँती राजा “खोट” द्वारा शासित कोटको रूपमा रहेकाले यस क्षेत्रलाई खोटाङ्गकोट भनिन्थ्यो । कालान्तरमा खोटाङ्गकोट शब्दको कोट शब्दांश लोप भइ खोटाङ्ग मात्र बाँकी रहन गई यस जिल्लाको नाम “खोटाङ्ग” रहन गएको किम्वदन्ती छ । एक जनश्रुती अनुसार हाल खोटाङ बजार रहेको स्थान वरपर प्रशस्त खोटे सल्लाहरू पाइनेहुनाले यस क्षेत्रलाई खुटा भन्न थालियो यस क्षेत्रले त्यसबेला हालको खुटा भन्ने स्थान मात्र नभएर अरु बढी क्षेत्र ओगटेको थियो । यस क्षेत्रमा त्यसवेला “हाङ्ग” नाम गरेका प्रतापी राजा राज्य गर्दथे । उनकै नामबाट पछि “खुटाका हाङ्ग” राजा भन्दै “खुटाहाङ्ग” र अन्त्यमा “खोटाङ्ग” शब्दको उत्पति भइ यस जिल्लाको नाम “खोटाङ्ग” रहन गएको भन्ने भनाई पनि रहेको छ । अर्को भनाइ अनुसार खोटाङ्ग जिल्ला चाम्लिङ राईहरुको बाहुल्य रहेको जिल्ला हो । यिनीहरुको पाछा (थर) हरु मध्ये एउटा पाछाको नाम “खोतोहोछा” हो ।

    कुनै समयमा त्यस क्षेत्रलाई खोतोहोछा शासक “खोताहाङ” ले शासन गरेकोले यस जिल्लाको नाम “खोटाङ्ग” रहन गएको भन्ने छ । त्यस्तै अर्को भनाइ अनुसार चाम्लिङ भाषामा “खात” को अर्थ जानु र “हाङ” को अर्थ राजा भन्ने हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तार अभियानसंगै यहाका हाङ अर्थात् राजा पराजित भएर गएका हुँदा यहाँका चाम्लिङ राईले खात हाङ अर्थात् राजा गए भन्ने अर्थमा खातहाङ भन्न थाले र यसैको अपभ्रंश भइ जिल्लाको नाम “खोटाङ्ग” भएको हो भन्ने भनाई पनि छ । राणाकालमा यस क्षेत्रलाई “खोटाङ्गथुम” भनिन्थ्यो । यसै आधारमा २०१९ सालको संविधानमा “खोटाङ्ग” जिल्ला नामाकरण गरियो । वि.सं. २०२० सालमा यसको सदरमुकाम दिक्तेल सारिए तापनि जिल्लाको नाम खोटाङ नै कायम रहयो । हाल जिल्लाको ७२ गाविसहरु मध्ये एउटाको नाम “खोटाङबजार” रहेको छ ।

    एकीकरण गरी बृहद नेपाल बनाउनुपूर्व, दुधकोशीदेखि अरुणसम्मको किराँतीहरूको बस्ती भएको माझकिराँत वा खम्वुवान क्षेत्रको नामले प्रसिद्ध थियो । यो भू भागको मुख्य प्रशासन चौदण्डीगढीका सेन वंशी राजाबाट सञ्चालित थियो भने पहाडका स साना गढी र थुमहरूमा किराँती राजाहरूले राज्य गर्दथे । चौदण्डीगढीका सेन राजाकै शासनकालमा खोटाङ्गमा राईलाई स्वशासन दिएका थिए । विभिन्न समयमा किराँती राजा र सेन राजाको विच मतभेद र कलह भइरन्थ्यो । यसको फाइदा उठाइ पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकिकरणको पछिल्लो समयमा यो क्षेत्र माथि विजय गरेका थिए ।

    राणाकालीन समयमा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरीएको थियो । यस समयमा हालको खोटाङको विच भागमा पर्ने साप्सु खोलाको सिमाना बनाइ पूर्व ३ नम्वर र पूर्व ४ नम्वर क्षेत्रको ओखलढुङ्गा र भोजपुर गौडाले शासन गर्दथ्यो । स्थानीय तहमा भने मझुवा थुम, आमचोक थुम, खोटाङ थुम, छुलुवार थुम, सावा थुम, दिप्लुङ थुम, चुईचुम्मा थुम र रतन्छा थुमको प्रशासनिक एकाई कायम गरियको थियो रे । विशाल क्षेत्र भएकोले साप्सु दक्षिणमा खोटाङ्ग इलाका अदालत र ऐशेलुखर्क इलाका अदालत स्थापना गरी न्याय प्रशासनका अतिरिक्त जग्गा रजिस्ट्रेशन गर्ने काम पनि गरिन्थ्यो रे ।

    २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदयपश्चात २०१३ सालमा खोटाङ्गमा त्रिभुवन ग्राम विकासको स्थापना गरिएपछि मझुवा थुम, खाम्तेल थुम, हलेशी थुम, र रावा थुमका जनताको विकासको प्रशासन पनि खोटाङवाटै हेरिन थालियो । तर प्रशासकीय अधिकार भने साप्सु खोला देखि पूर्वतर्फका सिक्तेल लगायत नौ थुमको पूर्व ४ नं गोश्वारावाट र मझुवा लगायत चार थुमको पूर्व ३ नं गोश्वारावाट हेर्न थालियो । त्यसपछि ओखलढुङ्गा ईलाका अदालतवाट विभाजन गरी मझुवा, खाम्तेल, हलेशी र रावा थुमका जनताको न्याय प्रशासन ऐसेलुखर्क ईलाका अदालतले हेर्ने ब्यवस्था भयो । दुईवटा छुट्टाछुट्टै जिल्लावाट गरिने प्रशासकीय र न्यायिक कार्यहरु वाहेक विकास प्रशासन र शान्ति सुरक्षाको काम भने तीन प्रहरी कार्यालयले गरेको थियो ।

    २०१७ सालमा पञ्चायत शासन ब्यवस्थाको शुरुवातसंगै बिसं २०१८ साल वैशाख १ गते नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरिदा तत्कालिन खोटाङ्गद्वारा हेरिने आम्चोक र सिक्तेल थुम भोजपुरले हेर्ने, रावापारीका क्षेत्र सोलुखुम्वुले हेर्ने र वाँकी खोटाङ्गले हेर्नेगरी खोटाङ्गबजारलाई सदरमुकाम बनाएर खोटाङ्ग जिल्ला पनि एक जिल्ला कायम गरियो र खोटाङ्ग जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेल तोकियो । खोटाङ्ग बजारमा रहेको जिल्ला पञ्चायत र शिक्षा प्रशासन हेर्ने काम २०२० सालमा दिक्तेलमा सारियो । २०२२ सालमा तत्कालिन श्री ५ को सरकारले खोटाङ्ग अदालत दिक्तेलमा र ऐसेलुखर्कको अदालत सोलु सल्लेरीमा सार्ने निर्णय गयो । तत्पश्चात क्रमशः अन्य कार्यालयहरु सदरमुकाम दिक्तेलमा स्थापना भएको हो । नेपालको सविधान (तेश्रो संशोधन–२०३२) ले खोटाङ्ग जिल्लाको सिमाना पुनः हेरफेर गयो, जसअनुसार भोजपूर जिल्लाको बोपुङ्ग, भञ्ज्याङखर्क, काहुले तथा सोलु जिल्लाको वाकाचोल, पारा, जलेश्वरी, महेश्वरी, धारापानी, डुम्रे, दुवे, माक्पा, वाङ्गदेल, राखावादेल, ऐसेलुखर्क, दिप्सुङ्ग लगायत १५ गाउँ पञ्चायत खोटाङ जिल्लामा गाभिन गई हालको क्षेत्र तथा सिमाना कायम हुन गएको हो ।

    २. संक्षेपमा खोटाङ्ग जिल्ला

    1

    ३. खोटाङ्ग जिल्लाको जातिगत बनावट

    2

    ४. खोटाङ्ग जिल्लाका नगरपालिका तथा गाविसहरू

    3

    ५. खोटाङ्ग जिल्लाका प्रमुख जलभण्डारहरु

    4

    ६. खोटाङ्ग जिल्लाका प्रमुख वन्यजन्तु/चराचुरुङ्गी/वनस्पति/जडिबुटी/खनिज पदार्थहरु

    5

    ७. खोटाङ्ग जिल्लाका प्रमुख पर्यटकिय स्थलहरू

    धार्मीक एवं प्रकृति प्रेमी पर्यटकहरुको लागि खोटाङ जिल्ला राम्रो मानिन्छ । खोटाङ जिल्लाका प्राकृतिक ताल, पोखरी, धार्मीक पर्यटकिय स्थलहरु दृष्यावलोकनको लागी रमणिय मानिन्छ । जस मध्ये हलेसी महादेवस्थान, बराहा पोखरी, साल्पा पोखरी,महादेव गुफा खोटाङ प्रख्यात मानिन्छ ।

    क) हलेसी महादेवस्थान

    6

    हलेसी महादेव पूर्वनेपालको सगरमाथा अञ्चल खोटाङ जिल्लामा रहेको प्रसिद्ध मन्दिर हो । यो खोटाङ जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेलदेखि करिब ९ कोस अर्थात २९.७ कि.मि. पश्चिममा रहेको महादेवस्थान गाउँ विकास समितिमा पर्छ । हलेसी समुद्री सतहदेखि ४ हजार ७ सय ३६ फिटको उचाइमा हरेको छ । हलेसी गुफाको प्राकृतिक भूबनोटको संरचनासमेत विश्वमै अनौठो मानिन्छ । हलसी महादेवलाई हिन्दु धर्मावलम्बीले पूर्वको पशुपति, बौद्धमार्गीले दोस्रो लुम्बिनी र किराँत धर्मावलम्बीले आदिम भूमि ठान्छन । हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्मको संगमस्थल मानिने हलेसी धाम करिब २६ रोपनीमा फैलिएको छ । गुराँसे,तुवाचुङ जायजुम मलाथुम्की र रुपाकोट डाँडा जस्ता सदाबहार डाँडाको काखमा हलेसी अवस्थित रहेको छ । मनोरम प्राकृतिक छटाले भरिपूर्ण एवं विभिन्न अनौठा र आकर्षक प्राकृतिक आकृतिका चट्टान शिलाले झकिझकाउ हलेसी धाममा विशेषत महादेव शिव, बसाह र भैरवका तीनवटा महत्वपूर्ण गुफा छन ।

    ऐतिहासिक कालमा किरातहरुका पूर्वज खोक्चिलीप्पा, रैछाकुले, हेच्छाकुप्पा हलेसी गुफामा बसेको किंम्वदन्ती छ । यहाँ बर्षेनी किरातको चाड उभौली–उधौलीको अवसरमा खोटाङ, भोजपुर, उदयपुर, ओखलढुंगा, सोलुखम्बु लगायतका किराती भेला भई आफ्ना पितृलाई पुज्ने गर्छन । धार्मिक किंम्वदन्ती अनुसार सत्ययुगमा महादेव भाङ–धतुराले मातेर अर्धचेत भएको अवस्थामा भष्मासुर नाम गरेको राक्षसले मैले जसको टाउकोमा हात राख्छु, त्यो जलेर भष्म होस भन्ने वरदान मागे । भाङमा लठ्ठ महादेवले पनि विचारै नगरी ‘तथास्तु’ भने । तर, वरदान पाएपछि भष्मासुर ले महादेवकै टाउकामा हात राख्न खोज्यो । भष्म हुने डरले महादेव भाग्दै जाँदा हलेसीको यसै डाँडालाई फोडेर चट्टानभित्र प्रवेश गरे र त्यहीँ अलप भएको प्रशगं छ । त्यसैले यहाँ महादेवको बास रहेको विश्वास गरिन्छ । त्यस्तै, बौद्ध धर्मअनुसार यस भूमिमा सयौं वर्षअघि महान बौद्धगुरु पद्मसम्भवले वर्षौं तपस्य गरी बुद्धत्व प्राप्त गरेको पवित्र भूमि हो भन्ने मान्यता रहेको छ । त्यसैले यहाँ किरात, बौद्ध तथा हिन्दू धर्मावलम्बी हजारौंको संख्यामा पुग्ने गर्दछन । पूर्वको पशुपतिनाथको नामले परिचित हलेसी मन्दिर मा ०४४ सलाताका तत्कालीन भुटानी राजा जिग्मे सिग्मे वाङचुग का साथै किरात धर्मगुरु फाल्गुनन्द, बौद्ध धर्मगुरु टुकुपेमा वाङगेल रिम्पोछे र हिन्दू धर्मगुरु शंकराचार्यसमेतको आगमन भइसकेको छ ।

    ख) बराहापोखरी

    7

    खोटाङको दक्षिणी क्षेत्रमा बराहपोखरी रहेको छ । चारैतिर पहाडले घेरिएको र बीचको खाल्डोमा रहेको बराहपोखरी सदरमुकाम दिक्तेलबाट डेड दिन पैदल हिँड्नु पर्छ । मुहान नदेखिएपनि बा¥है मास पानी हुनु यस पोखरीको बिषेशता हो । पहाडी उपत्यकामा रहेको यस पोखरीको पानी सुरुङबाट निकास हुने गरेको स्थानीयबासी बताउँछन । छिमेकी जिल्ला उदयपुरसँग जोडिएको बराहपोखरी खोटाङको प्रमुख पर्यटकीय स्थल तथा धार्मिक स्थल हो ।

    सदरमुकाम दिक्तेलबाट स–छितापोखरी, इन्द्रणीपोखरी, खोटाङ बजार हुदै बराहपोखरीमा पुग्न सकिन्छ, कुल ४.४६ हेक्टरमा फैलिएको, ३३० मिटर लम्बाई र २१० मिटर चौडाई भएको तालको छेउमा शंखेश्वर महादेवको मन्दीर पनि रहेको छ । पोखरीमा नुहाउदा मनोकांक्षा पूरा हुने, निसन्तानलाई सन्तान प्राप्त हुने बिश्वासमा बराहपोखरीमा बर्षेनी हजारौं तिर्थयात्रीको भीड लाग्ने गरेको छ । हरिबोधनी एकादशी, बालाचतुर्दशी, माघे संक्रान्ती, शिबरात्री र रामनवमीको अवशरमा बराहपोखरीमा सतबिज पलबीज छर्ने चलन छ । बराहपोखरीमा हरिबोधनी एकादशी मेलाको दिन दुई हजारभन्दा बढि परेवा उडाउने गरिन्छ । बराहपोखरीमा संसारमै दुर्लभ र लोपोन्मुख मानिने रातो माछा पाईन्छ, जसलाई टाढाबाटै पोखरीमा राताम्य देख्न सकिन्छ ।

    ग) साल्पा पोखरी

    8

    खोटाङ जिल्लाको सिमानामा पर्ने साल्पा पोखरीको महत्व पनि छुट्टै रहेको छ । पहिलोपटक सगरमाथा चढ्न जाँदा सर एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाले हिँडेको मार्ग हो, साल्पा पोखरी । खोटाङ, सोलुखुम्बु, भोजपुर र संखुवासभा जिल्लाको संगमस्थलका रुपमा रहेको साल्पा पोखरी प्राकृतिक सौन्दर्यले मनमोहक मानिन्छ । खोटाङको खानीडाँडा विमानस्थलबाट दिक्तेल, तालखर्क, मैयुङ हँुदै र लामीडाँडा विमानस्थलबाट नुनथला, मुढे, रुपाकोट, सुङदेल हुँदै तीन दिनको पैदल यात्रामा साल्पा पोखरी पुग्न सकिन्छ । संखुवासभाको तुम्लिङटार विमानस्थलमा ओर्लिएर भोजपुरको कात्तिके,नेपालेडाँडा, मझुवा, केदाकाउले ताँबुटार, चौकीडाँडा, दोभानेको बाटो पनि साल्पा पोखरी जाने गर्दछन ।

    भोजपुर सदरमुकामबाट सुन्तले, मैयुङ हँुदै पनि त्यहाँ पुग्न सकिन्छ । प्राकृतिक सौन्दर्यले भरीपूर्ण साल्पापोखरी समुद्र सतहदेखि ३ हजार ६ सय ७२ मिटर उचाइमा छ । सूर्योदय र सूर्यास्तको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न पर्यटकहरुले साल्पा पोखरीनजिक शिलिचुङ डाँडाको चुचुरो चढ्ने गर्दछन । शिलिचुङबाट सगरमाथा, मकालु, कञ्चनजंघा, कुम्भकर्ण, मेरापिकलगायत हिमशृंखला र तराईको समतल फाँट नदी, वनजंगल र बस्ती देख्न सकिन्छ । यहाँ चैत, वैशाख, भदौ र कात्तिक पूणिर्माका दिन मेला लाग्छ । साल्पा पोखरीमा दर्शन गर्नाले सन्तान प्राप्ति, धनआर्जन, ज्ञान, बुद्धि, विवेक, दीर्घायु, सु–स्वास्थ्य र असल वरबधु प्राप्त हुने विश्वासले तीर्थयात्रीको घुइँचो लाग्छ ।

    घ) महादेव गुफा

    9

    खोटाङ जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेल नजिकै रहेको महादेव गुफा पनि खोटाङको अर्को प्रख्यात पर्यटकिय स्थल मानिन्छ । दिक्तेल बाट करिब आधा घन्टा दक्षिणी उकालो हिँडेपछि गुफा पुगिन्छ । महादेवस्थान गाविस–४ मा बाक्लो जंगलले ढाकिएको एउटा थुम्को छ । थुम्कोको टाकुरामा आकाशतिर फर्केको एउटा ठूलो चट्टानको गुफा छ । त्यही गुफालाई महादेव गुफा भनिन्छ । यसै गुफाको नामबाट यस गाविसको नाम महादेवस्थान रहन गएको हो । गुफाभित्र प्रवेश गरी करिब ३ सय फिट तल ओर्लिएपछि केही समथर ठाउँमा पुगिन्छ, जहाँ हजारभन्दा बढी मानिस अटाउन सक्छन् । गुफाभित्रको मन्द उज्यालो र समथर ठाउँमा महादेव र गणेशको प्राकृतिक मूर्ति एकैठाउँ अवस्थित छ । त्यहाँबाट दक्षिणतर्फको भित्तामा पार्वतीस्थान छ । सो स्थानमा पार्वतीले गणेशजीका लागि दूध ल्याइरहेको जस्तो आकृति छ, जहाँ निःसन्तानले सन्तान माग्ने चलन छ । गुफाभित्रको उत्तरी कुनामा धर्मद्वार, पापद्वार छ । त्यस द्वारबाट धर्मात्माहरू छिर्न सक्ने र अधर्मी छिर्न नसक्ने किंम्वदन्ती छ । यसबाहेक जन्मद्वार, स्वर्गद्वार, कर्मद्वार, तेत्तीसकोटी देवताका प्रतिमूर्तिलगायतका विशेष महत्वका ढुंगाका प्राकृतिक मूर्तिसमेत गुफाभित्र छन् । करिब ३० मिटर लामो गुफा हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ । यसको माथितिर मझुवा माईको मन्दिर छ । मझुवामाईलाई कालिका भगवती पनि भनिन्छ । गुफालाई दाहिने राखेर मझुवामाईको परिक्रमा गर्ने चलन छ । गुफा र माईको दर्शन गर्न आउने मानिसहरुको लागि आकर्षणको केन्द्रविन्दु बनेको छ । यहाँ रामनवमी, बालाचतुर्दशी, शिवरात्रि र तीजमा मेला लाग्छ । मझुवामाईको मन्दिरमा पाठीको बली दिने प्रचलन रहेको छ । ऐतिहासिक मझुवा गढी बाट सदरमुकाम लगायतका विभिन्न ठाउँको दृश्यावलोकन गर्ने केन्द्रविन्दु पनि मानिन्छ ।

    ८. खोटाङ्ग जिल्लाका अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यहरुः

    10

    प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

    सूचना विभाग दर्ता न: २२०/०७३-७४
    सम्पादक तथा सञ्चालक :
    मोतीलाल पौडेल
    मोबाइल : ९८५८०५००१०/९८५१२६००१०

    YouTube Videos from Kahbarera HD

    Subscribe
    shares
    error: समाचार copy गर्न पाइने छैन । Khabarera.com