• schedule सोमवार, भदौ २, २०७६

    जिल्ला परिचयः चितवन

    २८ कार्तिक २०७३, आईतवार १४:१४

    Sharing is caring!

    १. चितवन जिल्लाको ऐतिहासिक पक्ष तथा नामाकरण

    चितवन जिल्ला पछिल्लो राजनैतिक विभाजनमा प्रदेश नम्बर तीन र तत्कालीन नेपालको राजनैतिक तथा प्रशासनिक विभाजन अन्तर्गत मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रमा नारायणी अञ्चलको पश्चिमी भागमा अवस्थित राजधानीसँग जोड्ने निकटतम राजमार्ग र पूर्व—पश्चिम राजमार्गको संगमस्थलको रूपमा रहेको तथा नारायणी नदीको पूर्वी भागमा भित्री मधेश र राप्ती उपत्यकाको नामले परिचित जिल्ला हो । पूर्वमा मकवानपुर जिल्लाको हेटौंडादेखि पश्चिममा दाउन्ने पहाड तथा दक्षीणमा माडी उपत्यका छुटयाउने चुरे श्रृङ्खलासम्म फैलिएको राप्ती उपत्यको धेरैजसो भू–भाग चितवन जिल्लामा पर्दछ ।

    पूर्वको हेटौडाबाट सुरू भइ पश्चिम दाउन्ने पहाडको फेदी दुम्कीवाससम्म तथा उत्तरमा माहाभारत र दक्षिण चुरेसम्म कही चाक्लो र कतै सांगुरो हुँदै फैलीएको यो उपत्यकाको भू–भाग दुई अञ्चल नारायणी र लुम्बिनी तथा तीन जिल्ला चितवन, नवलपरासी तथा मकवानपुरमा परेको छ । चितवन जिल्लाको ठूलो भू–भाग जंगलै जंगलले ढाकिएको हुँदा यसलाई जैविक बिबिधतामा धनी जिल्ला पनि मानिन्छ । अत्यन्त उब्जाउ जमिन तथा पर्याप्त जलक्षेत्र रहेको चितवन उपत्यकाको केन्द्रीय भाग चितवन जिल्लाको भू–भाग जंगल कटान गरी २०१४ सालदेखि मानव बसोबासका लागि खुल्ला गरिएको मानिन्छ ।

    मध्य नेपालमा अवस्थित प्राकृतिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदाले सम्पन्न चितवन कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्यका साथै पर्यटकीय दृष्टिले अग्रस्थानमा रहेको पाइन्छ । चितवन जिल्ला काठमाडौं र पोखरापछि नेपालकै तेस्रो ठूलो पर्यटक गन्तव्य हो । यस जिल्लाको सदरमुकाम भरतपुर हो । भरतपुर चितवन जिल्लाको सदरमुकाम मात्र नभएर नेपालको मध्य र पश्चिम क्षेत्रको व्यापारिक नगर हो । नेपालका ठूला सहरहरु मध्ये काठमाडौं, पोखरा, ललीतपुर, विराटनगर, विरगंज तथा धरानपछिको सातौ स्थानमा योे सहर रहेको छ ।

    यस क्षेत्रमा ठूला (ठूला व्यापारिक तथा सेवा संस्थाहरू छन् । भरतपुर मध्य तथा पश्चिम क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपाली जनताको लागि उच्च शिक्षा, व्यापार र यातायातको केन्द्र बिन्दु मानिन्छ । नेपालको पूर्वपश्चिम जोडने महेन्द्र राजमार्गको लामो खण्ड (झण्डै १४० कि.मी) यस चितवन उपत्यकाको हेटौडादेखि दुम्कीवाससम्म पर्दछ । हाल चल्तीमा कम रहे पनि नेपालकै पुरानो उत्तर दक्षिण राजमार्ग त्रिभुवन राजपथ यसै उपत्यकाको पूर्वीक्षेत्र हेटौंडा हुँदै काठमाडौं गएको छ भने काठमाडौं र पोखरा उपत्यका तथा देशको अन्य क्षेत्रलाई जोडने प्रमुख मार्ग नारयणगढ मुग्लिङ सडक यसै जिल्लामा रहेको छ ।

    तराईको भावर प्रदेशदेखि महाभारत पर्वतसम्म फैलिएको यस जिल्लाको पूर्वमा मकवानपुर र पर्सा, पश्चिममा नवलपरासी र तनहुं, उत्तरमा धादिङ र गोरखा र दक्षिणमा भारतको विहार र उतर प्रदेश राज्य पर्दछन । यस जिल्लाको अधिकांश भू—भाग मैदानी भए तापनि केही अति विकट र पहाडी क्षेत्र पनि पर्दछन् ।

    चितवन जिल्ला २७ डिग्री २१ मिनेट उतरी आक्षंश देखि २७ डिग्री ४६ मिनेट दक्षिणी अक्षांश र ८३ डिग्री ५५ मिनेट पूर्वी देशान्तर देखि ८४ डिग्री ३४ मिनेट पूर्वी देशान्तर भित्रको २२३८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । यस जिल्ला भित्र विभिन्न ठाउ‘मा क) उपोष्ण, ख) समशितोष्ण हावापानी पाईन्छ । विभिन्न जिल्लाबाट आएका व्यक्तिहरुको साझा फूलवारी चितवनको विशिष्ट पहिचान भएता पनि विकासको क्रममा पिछडिन पुगेका आदिवासी चेपाड्ड, थारु, माझी, दराई, कुमाल जातिहरू पनि प्रशस्तै रहेका छन् ।

    चितवन जिल्लाको नामको उत्पत्तिको बारेमा ३ मुख्य मान्यता रहेका पाइन्छन् । पहिलो मान्यता अनुसार पहिले चितवनमा धेरै चितुवा पाइन्थे रे अनि चितवनमा चार कोसे झाडी (वन) पनि थियो रे जसले गर्दा चितवनलाई चितुवा वन भन्न थालियो जुन चितुवा वनकै नाम बाट पछि यस ठाउ‘को नाम चितवन हुन पुग्यो रे । अर्को मान्यता अनुसार चितवनको वनमा पहिले चित्री पाईन्थे रे (चित्रीहरू अहिले पनि पाइन्छ ) जसले गर्दा चितवनलाई चित्रि वन भन्न थालियो जुन अपभ्रंस भएर चितवन हुन पुग्यो रे । तेस्रो मान्यता अनुसार चित्र वंशका राजाहरूले चितवनमा राज्य गरेकाले यस को नाम चितवन नामाकरण गरिएको भन्ने पनि किम्बदन्ती रहेको छ ।

    २. संक्षेपमा चितवन जिल्ला  

    1

    ३. चितवन जिल्लाको जातिगत बनावट

    2

    ४. चितवन जिल्लाका नगरपालिका तथा गाविसहरू

    4

    ५. चितवन जिल्लाका प्रमुख जलभण्डारहरु

    4

    ६. चितवन जिल्लाका प्रमुख वन्यजन्तु/चराचुरुङ्गी/वनस्पति/जडिबुटी/खनिज पदार्थहरु

    5

    ७. चितवन जिल्लाका प्रमुख उत्पादनहरु 

    6

    ८. चितवन जिल्लाका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू

    क) चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

    chitwan

    नेपालका प्रमुख पर्यटकिय गन्तव्य मध्ये चितवनको नाम अग्रस्थानमा लिने गरिन्छ । चितवन जिल्लाका पर्यटकिय स्थलहरु मध्येको प्रमुख पर्यटकिय स्थलहरु हो चितवन राष्ट्रिय निकुन्ज । मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत नारायणी अञ्चलको चितवन, मकवानपुर, पर्सा र पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलको नवलपरासी जिल्लाका केही भू–भागहरूमा फैलिएको छ ।

    सन् १९७० मा गैँडाको सिकार रोकथाम गर्नका निमित्त अनंकित गरिएको भुभागलाई बि सं. २०३० (सन् १९७३) सालमा ५४४ कि.मी. (२१० वर्ग माइल) को क्षेत्र सामेल गरेर स्थापना गरिएकोे यो निकुञ्ज नेपालको सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । सन् १९७७ मा निकुञ्जको क्षेत्रफल बढाएर ९३२ वर्ग कि.मि.(३६० वर्ग माइल) पुर्याइएको हो । यस निकुञ्जले चुरे पहाड, राप्ती, नारायणी र रिउ नदीका मुख्य क्षेत्रहरूलाई समेटेको छ । निकुञ्जको करिब ७० प्रतिशत क्षेत्र जंगलले ढाकेको छ ।

    यो निकुञ्ज विशेष गरेर एक सिंगे गैँडा र पाटे बाघको लागि प्रख्यात छ । जैविक विविधतासम्बन्धी पक्ष मुलुकहरूको १२ औं सम्मेलनका अवसरमा दक्षिण कोरियामा ‘डब्लूडब्लूएफ टाइगर एलाइभ इनिसियटिभ’ ले चितवन निकुञ्जलाई बाघ पाइने विश्वका १३ मुलुकका संरक्षित क्षेत्रहरु मध्ये उत्कृष्ट मान्दै सम्मान गरेको थियो । यसका साथै निकुञ्जमा सोंस, गौरीगाई, काठे भालु, चितुवा, रतुवा, चित्तल, लगुना, जरायो, चौसिंगे, बाँदर र लंगुर लगायत ६० भन्दा बढी किसिमका स्तनधारी जंगली जनावरहरू पाइन्छन् । सन् २०१० को बाघ गणना अनुसार १२५ वटा वयस्क पाटे बाघ यस निकुञ्जमा रहेका छन् ।

    यसैगरी घडियाल गोही, मगर गोही, अजिङ्गर लगायत सरिसृप तथा उभयचर, बसाई सरी आउने र रैथाने गरी ५४६ भन्दा बढी जातका चराचुरुङ्गी र ४५ प्रजातिका जलथलचर तथा घस्रने प्राणीहरूले यस निकुञ्जलाई अझ धनी बनाएका छन् । यिनै प्राकृतिक महत्वका वस्तुहरूको संरक्षणलाई ध्यानमा राखी सन् १९८४ मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको छ ।

    नेपालका नौ वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, तिन वटा बन्यजन्तु आरक्ष र एउटा शिकार आरक्ष मध्ये चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज बढी पर्यटक पुग्ने दोस्रो पर्यटकिय स्थल हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जकै कारण सौराहा अहिले मुलुकको तेस्रो प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सफल भएको छ । वि.सं. २०५३ (सन् १९९६) मा निकुञ्ज वरपरको ७५० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेर यसको मध्यवर्ती क्षेत्रको घोषणा गरियो । हाल सो क्षेत्रमा संरक्षण र विकासका विभिन्न गतिविधिहरू संचालन भईरहेका छन् ।

    मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्ने बीसहजारी ताललाई सन् २००३ मा अन्तर्रािष्ट्रय महत्वको सिमसार क्षेत्रको रुपमा सूचीकृत गरिएको छ । यस निकुञ्जले बाल्मीकि आश्रम र विक्रमबाबा जस्ता धार्मिक स्थलहरूको संरक्षण गरी स्थानीय धार्मिक परम्परालाई पनि सँगालेर राखेको छ । स्थानीय बासिन्दाहरूको जीविकोपार्जनमा सहयोग पु¥याउन प्रत्येक वर्ष कम्तीमा एक हप्ताको लागि खर, ढड्डी आदि संकलन गर्नका लागि राष्ट्रिय निकुञ्ज खुला गरिन्छ । वर्षेनी हजारौंको संख्यामा स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू यस राष्ट्रिय निकुञ्जको भ्रमणमा स्थानीय बासिन्दालाई रोजगारीको अवसर प्राप्त हुनुका साथै राजस्व संकलनमा समेत टेवा पुगेको छ ।

    ख) देवघाट क्षेत्र

    pic-2

    चितवन, नवलपरासी र तनहुँ जिल्लाको सिमानामा पर्ने त्रिशूली र कालीगण्डकीको संगमस्थलमा रहेको देवघाट धामले समस्त हिन्दू धर्मावलम्वीहरूको प्राचिन पवित्र तीर्थस्थलका रुपमा ख्यति प्राप्त छ । तनहुँको देवघाट गाविस २ र ४, नवलपरासीको गैंडाकोट गाविस १ र ४ एवं चितवनको भरतपुर नगरपालिका १, २, ३ र ११ को भू भाग समेटेर देवघाट क्षेत्र कायम गरिएको छ । चितवनको नारायणगढ बजार देखि करिव ६ कि.मि. उत्तरमा रहेको देवघाट धाम ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक एवं प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ ।

    वाराह पुराणमा उल्लेख भए अनुसार देवघाटको प्राचीन नाम देवाटवी हो अरे । जहाँ देवताहरु (आर्यजन, देवगण, ऋषिगण) घुम्न फिर्न आउँछन त्यस्तो स्थानको नाम देवाटवी भनिन्छ । पहिले यस स्थानमा देवताहरु घुम्न फिर्न आउथे रे त्यसैले यस ठॉउको नाम देवाटवी रहेको र पछि गएर देवघाट भएको भन्ने मान्यता रहेको छ ।

    देवघाट धामको नवलपरासी जिल्लातर्फ मौलाकालिका माईको मन्दिरका साथै थुप्रै मन्दिरहरू रहेका छन । तनहुँ जिल्ला अन्तर्गत देवघाट गा.वि.स. पर्दछ यहाँ पाल्पाका राजा मणि मुकुन्द सेनद्वारा निर्मित पाञ्चाययतन मन्दिरका भग्नावशेषहरू देख्न पाइन्छन । यस भेगकै पुरानो मन्दिर मानिने चक्रवर्ति मन्दिर प्राकृतिक कलात्मक छ जसमा ओंकार लिपिबद्धरुपमा रहेको देख्न पाइन्छ । त्यस्तै सिद्धबाबा गलेश्वरद्वारा स्थापित गलेश्वर आश्रम देवघाटको मुटु नै मानिन्छ ।

    सिद्धबाबाद्वारा स्थापित वेदवेदांग पुरानो विद्यालय (गुरुकुल) देवघाटकै रहेको छ । गलेश्वराश्रम नजिकै मैयादेवी ट्रष्ट रहेको छ्र ट्रष्ट नजिकै कालीगणडकीको किनारमा वशिष्ठगुफा, सीतागुफा, गजेन्द्रमोक्ष स्थल, अघोरी बाबाको आश्रम साथै चक्रवर्त्ितमन्दिर देखि तल स्वामी रामानन्द गिरीद्वारा स्थापित महेश सन्यास आश्रम, महेश गुरूकुल र महेश विद्यापीठ तथा भव्य विद्येश्वर शिव मन्दिर स्वामी परमानन्द सरस्वती द्वारा स्थापित हरिहर सन्यास आश्रम, मैनी बाबा नारायणचारीको वैष्णव मन्दिर पनि देवघाटमा रहेका छन । चितवनतर्फ नारायणघाटसँग सटेको दियालो वंगला दरवार राजा महेन्द्रले बनाएका हुन् यसदेखि उत्तर वागीश्वरी मन्दिर, योगी नरहरिको आश्रम र गौशाला छ । राजा महेन्द्रले २०१८ सालमा देवघाटमा लक्ष होम गरेको यज्ञशाला छ ।

    यो यज्ञशाला यस भेगकै पुरानो मानिन्छ । त्यस्तै यहाँ राममन्दिर, लक्ष्मीनारायण मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर छन । नजिकै राममन्दिरका संस्थापक डल्लिराम बाबाद्वारा स्थापित सीताराम संस्कृत माध्यमिक विद्यालय छ । राममन्दिर यज्ञशालामन्दिरको वीचमा २०३८ सालमा स्वामी रामान्द सरस्वतीले स्थापना गरेको शंकराचार्य आश्रम छ । चारैतिर बाटोको सीमाना भएको यस आश्रममा आद्य जगद् गुरु शंकराचार्यको सानो मन्दिर र एउटा सुन्दर यज्ञशाला पनि छ । स्नान घाट जाने बाटोमा विशाल हनुमानको मूर्तिछ्र । चितवनबाट तनहुँतर्फ जान झोलुंगे पुल छ्र त्यसको नजिकै एउटा आयुर्वेिदक अस्पताल पनि छ । देवघाटमा विभिन्न चाड पर्वहरुमा ठूलो मेला लग्दछ । मानिसहरू जीवनको अन्त्यतिर धर्म प्राप्तीका लागि यॉहा जान लालायीत हुने गर्दछन ।

    देवघाट क्षेत्रमा वशिष्ठ वंशीहरुको ठूलो गुरुकुल (शैक्षिक केन्द्र) समेत रहेको देखिन्छ । यहाँ श्रीरामचन्द्र र उनका भाइहरुको शिक्षादीक्षा भएको जनश्रुति र वर्णन पाइन्छ । वाल्मीकि आश्रम नजिकै भएको र लवकुशले श्रीरामको अश्वमेध यज्ञको घोडा कब्जामा लिएको, सो यज्ञपछि माता सीताको लागि धर्ती फाटेको स्थल पनि यही भएको जनश्रुति अझै सुनिन्छ । सीताको गुफा भनिने गुफाबाट नारायणी नदीमै पुग्ने भनिने गुफा आज पनि हेर्न सकिन्छ । देवघाटमा पशुपतिनाथ, जनकपुरको जानकी मन्दिर अथवा लुम्बिनीको जस्तो विशाल र भव्य मन्दिरहरु छैन्न तर त्यहाँको पौराणिक गाथाहरु अत्यन्त महत्वपूर्ण छन् ।

    प्राकृतिक सौन्दर्यमा विश्वसम्पदा सूचीको चितवन राष्ट्रिय निकुन्ज, त्यहाँबाट हिउँदमा देखिने धौलागिरि, अन्नपूर्ण, मनासलु र गणेश हिमाल पर्वत श्रृंखलाका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला तीन हिमशिखरहरु, नारायणी नदीका सुन्दरतट र नजिकका घना जंगलले पर्यटकहरुलाई मोहित पार्ने देखिन्छ । देवघाटको अर्को आकर्षण भनेको माथि मुकुन्देश्वर मन्दिरमा रहेको करिब एक मिटर लामो ६०–७० सेमि चौडाइ भएको र ॐ र चक्र अंकित समुद्री कछुवाको जीवश्म हो ।

    विज्ञानका छात्रहरुका लागि हिमालयन अपह्वील थ्योरीको पुष्टि गर्ने यो विश्वकै ठूलो कूर्मावतार शालिग्राम भनी पूजा गरिने यो जीवाश्म ३–४ करोड वर्ष पहिलेको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ तापनि । यसको कार्बन डेटिङ परीक्षण भैसकेको भने छैन । तनहुँ, नवलपरासी र चितवन तीनवटा जिल्लामा करिब ५,४३४ हेक्टर क्षेत्रमा फैलिएको देवघाट क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटनको प्रमुख गन्तव्य स्थलको रुपमा व्यापक प्रचार प्रसार गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ ।

    ९. चितवन जिल्लाका अन्य महत्वपूर्ण ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पर्यटकीयस्थलहरुः

    7

    प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

    सूचना विभाग दर्ता न: २२०/०७३-७४
    सम्पादक तथा सञ्चालक :
    मोतीलाल पौडेल
    मोबाइल : ९८५८०५००१०/९८५१२६००१०

    YouTube Videos from Kahbarera HD

    Subscribe
    shares
    error: समाचार copy गर्न पाइने छैन । Khabarera.com