• schedule बुधबार, मंसिर २५, २०७६

    जिल्ला परिचय-गोरखा

    ७ श्रावण २०७३, शुक्रबार १३:३४

    Sharing is caring!

    जिल्ला परिचय

    जिल्ला — गोरखा
    गोरखा जिल्लाको नक्सा

    gorkha4

    स्रोतः गोरखा जिल्ला विकास समितिको कार्यालय

    १. गोरखा जिल्लाको एैतिहासिक पक्ष

    हाल प्रचलनमा रहेको राज्य संरचना अन्तर्गत नेपालका ७५ जिल्लाहरुमध्ये गोरखा जिल्ला पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रस गण्डकी अञ्चल अन्तर्गतका ६ जिल्लाहरु मध्ये ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्व बोकेको जिल्ला हो । नेपालको नक्सामा हेर्दा यो जिल्ला महाभारत श्रृंखलादेखि हिमाली श्रृंखलासम्म लिस्नो झै ठडिएर रहेको देखिन्छ । ६० गा.वि.स., २ नगरपालिका, ३ निर्वाचन क्षेत्र, १३ इलाका भएको यो जिल्ला क्षेत्रफलको हिसाबले नेपालको चौथो ठूलो जिल्ला मानिन्छ । यस जिल्लाले देशको कुल भू–भागको २.४५ प्रतिशत भाग ओगटेको छ । भौगोलिक रूपमा यो जिल्ला जैविक विविधताको धनी र पर्यटकीय दृष्टीले महत्वपूर्ण छ । गोरखा जिल्लाको सदरमुकाम गोरखा बजार हो जुन पृथ्वीनारायण नगरपालिकामा पर्दछ । जिल्ला सदरमुकामको पुरानो नाम पोखरीथोक हो । यो ठाँउ समुद्रसतहबाट करिब ११०० मिटर उचाइमा अवस्थित छ ।

    नेपालको राजनैतिक ईतिहासलाई केलाउँदा वर्तमान नेपाल राज्यको उत्पत्तिसँग गोरखा जिल्लाको सम्बन्ध महत्वपूर्ण रहेको छ । वर्तमान नेपाल राज्यको निर्माण गर्ने श्रेय पनि गोरखा जिल्लालाई दिने गरिन्छ । ईतिहास अनुसार तत्कालीन अवस्थामा लिगलिग भन्ने ठाउँमा घले थरका मगरहरुले राज्य गर्ने गर्दथे । त्यहाँ प्रत्येक वर्ष विजया दशमीका दिन दौडमा प्रथम हुनेलाई राजा बनाउने प्रचलन थियो । त्यस उत्सवलाई हेर्न उपस्थित भएको बेला द्रव्य शाहले अप्रत्याशित रुपमा लिगलिगकोटका राजा बन्न पुगे र पछि गोरखा माथि विजय प्राप्त गरी वि.सं. १६१६ भाद्र २५ मा द्रव्य शाह गोरखाका राजा भए र शाहा वंशीय शासनको प्रारम्भ गरेको देखिन्छ । द्रव्य शाहपछि गोरखा राज्यमा उनका वंशजहरू पुरन्हर शाह, छत्र शाह, राम शाह, डम्बर शाह, कृष्ण शाह, पृथ्वीपति शाह र नरभूपाल शाहले राज्य गरेको पाइन्छ । राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीको ज्येष्ठ सुपुत्रको रूपमा वि.सं. १७७९ पौष २७ गते पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भयो । वि.सं. १७९९ मा पृथ्वीनारायण शाह गोरखाका राजा बन्न पुगे । राजा भए पश्चात् पृथ्वीनारायण शाहले टुक्रिएर रहेका ससाना राज्यहरूलाई एकतृत गरी विशाल नेपाल राज्य निर्माणको अभियानमा लागे जस अनुसार वि.सं. १८०१ मा नुवाकोट, १८९९ मा मकवानपुर, १८२२ मा किर्तीपुर, १८२५ मा कान्तिपुर, ललितपुर, १८२६ मा भक्तपुर विजय गरी गोरखा राज्यबाट विशाल नेपाल राज्यको निर्माण गरे र देशको राजधानी पनि काठमाडौं बनाए । त्यसपछि उनका वंशज एवम् तत्कालीन भारद्वाज प्रयासले भूगोल विस्तार गरी वर्तमान स्वरुपमा ल्याइपु¥याएको कुरा ईतिहासले देखाउँछ ।

    २. गोरखा जिल्लाको नामाकरण

    एक किम्बदन्ति अनुसार सिद्धपुरुष गोरखनाथ बाबाको मठ भएकोले सोही ठाउँको आधारमा जिल्लाको नामाकरण गरिएको मानिन्छ । अर्को किम्बदन्ति अनुसार गोरखावासीहरुका आराध्य देवता योगी गोरखनाथको भूमी भएकाले यहा गाईको रक्षा (गो रक्षा) लाई महत्वका साथ लिइन्थ्यो । यसरी एकातिर गाईको रक्षा गरिने ठाउँ भएकोले सोही आधारमा यो ठाउँको नाम “गोरखा” रहेको मानिन्छ । त्यसैगरी यो जिल्ला अन्तरत घाँसका ठूला ठूला फाँटहरु रहेका र नेपाली भाषामा घाँसको फाँटलाई खर्क मानिने गरेकोमा खर्क शब्द विकृत भएर गर्ख, गर्खा हुँदा हुँदै गोरखा भएको मानिन्छ ।

    ३. संक्षेपमा गोाखा जिल्ला

    gorkha1

    ४. गोरखा जिल्लाका नगरपालिका तथा गाविसहरू

    gorkha2
    ५. गोरखा जिल्लाका प्रमुख जलभण्डार

    मुख्य नदीहरु ः १) बुढी गण्डकी, २) चेपे दरौदी, ३) मस्र्याङदी, ४) त्रिशुली, ५) स्यार खोला
    मुख्य तालहरु ः १) कल्छूमन ताल २) विरेन्द्र ताल
    मुख्य पोखरी ः १) नारद पाखरी, २) दुध पोखरी, ३) भुलभुले खार, ४) रानीपोखरी, ५) निम्चे पोखरी

    ६. गोरखा जिल्लाका प्रमुख हिमाल

    १. मनासलु ८,१६३ मिटर
    २. हिमालचुली पूर्व ७,८९५ मिटर
    ३. नागधी चुली ७,८७१ मिटर
    ४. हिमालचुली पश्चिम ७,५४० मिटर
    ५. हिमालचुली उत्तर ७,३७१ मिटर
    ६. रौला हिमाल ७,१७७ मिटर
    ७. श्रृंगी हिमाल ७,१७७ मिटर
    ८. मनासनु उत्तर ७,१५१ मिटर
    ९. बौद्ध हिमाल ६,६७२ मिटर

    ७. गोरखा जिल्लाका प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू

    क) गोरखनाथ मन्दिर

    गोरखनाथ मन्दिर ऐतिहासिक जिल्ला गोरखाको गोरखा नगरपालिका अन्तर्गत गोरखा दरवारमा क्षेत्रभित्र अवस्थित रहेको छ । यो मन्दिर सञ्चालनको स्वामित्व नेपाल सरकार अन्तर्गत रहेको छ । गोरखनाथको मन्दिर र यसको बाहिरी प्रारुप पछिल्लो समयको भए पनि उनको पूजा पाठ द्रव्य शाहकै पालादेखि सुरु भएको भन्ने भनाइ पाइन्छ । योगी गोरखनाथ नाथ सम्प्रदायका सिद्धयोगी मानिन्छन् । यिनले मच्छिन्द्रनाथसँग शिक्षा ग्रहण गरी सिद्धी प्राप्त गरेका कथाहरु पाइन्छन् । द्रव्य शाह र उनका सन्तती एवम् सम्पूर्ण देशवासीहरुले गुरु गोरखनाथलाई संरक्षक देवताका रुपमा पूजा आराधना गर्दै आएका छन् । राजा पृथ्वीपतिशाहको पालादेखि गोरखनाथको नित्यपूजा परम्पार सुरु भएको मानिन्छ । वि.सं. २०४१ सालमा मन्दिरको पुरानो स्लेटको छाना फेरि धातुको छाना राखिएको हो रे ।

    गोरखनाथ मन्दिरको गर्भगृहमा गोरखानाथको चाँदीबाट निर्मित कलात्मक सिंहासन राखिएको छ । सिंहासन अगाडि योगी गोरखनाथको धातुको पादुका राखिएको छ । मन्दिरभित्र भक्तजनहरुबाट चढाइएका असंख्य त्रिशुलहरु छन् । मूल गर्भगृह गुफाभित्र रहेको छ । गुफासँगै जोडेर बाहिर छानासहित मन्दिर विस्तार गरिएको छ । मन्दिर भित्र र बाहिर प्राङ्गणमा राजेन्द्रलक्ष्मी देवीका पालादेखिका अभिलेख अंकित घण्टहरु झुण्ड्याइएका छन् । यस मन्दिरको केही माथि गोरखनाथको धुनी पाटी र पूर्र्वितर पशुपतिको छानोविहीन खुला स्थान र बाहिर उत्तरतर्फ पर्खालको खापामा गुहेश्वरीको स्थान रहेको छ । गोरखनाथको पादुका पशुपति गुहेश्वरीको स्थापना पृथ्वीपतिशाहको पालामा भएको मानिन्छ ।

    गोरखनाथ मन्दिरमा नाथ सम्प्रदायका योगीहरुद्वारा तान्त्रिक विधिद्वारा नित्य पूजा पाठ र रोट चढाउने कार्य हुन्छ । यहाँ योगाचार सुक्ष्म वेद विधिद्वारा पूजा गरिन्छ । यहाँ चैतेदशै, वडादशैं, महाशिवरात्री वैशाख शुक्लपूर्णिमा साउने प्रतिपदादेखि चतुर्थीसम्म प्रतिअष्टमीमा विशेष पूजा सञ्चालन गरिन्छ । श्रावण मंसिर महिनामा गोरखनाथलाई रोट चढाउन र पूजा गर्ने भक्तजनहरुको अत्यधिक भीड हुन्छ । मन्दिरमा रहेका भैरवका लागि एकादशी, औंशी र शिवरात्री तथा अन्य तोकिएका तिथि एवम् विशेष अवस्था बाहेक अन्य दिन भक्तजनहरुबाट बोका र कुखुरा बली दिन सकिन्छ । ताइ रोटी र भुङग्रे रोटी गोरखनाथका प्रिय प्रसादी मानिन्छन् ।

    ख) राधा बल्लभेश्वर मन्दिर

    राधा बल्लभेश्वर मन्दिर गोरखा जिल्लाको गोरखा नगरपालिका वाड नं. २ धारापानीमा रहेको छ । यो मन्दिर १९ औं शताब्दीमा निर्मित भएको मानिन्छ । राज भल्लभेश्वरको गुठीको अभिलेख अनुसार गोरखाली शाह राजाका राज पुरोहित श्री राधा बल्लभ अर्याल निःसन्तान थिए । आफू निःसन्तान भएकोले उनले आफ्नोे केही जग्गा जमिन बेची मन्दिर निर्माण गरेको र बाँकी जग्गा जमिन सोही मन्दिरको सञ्चालन तथा व्यवस्थापनको लागि गुठीको व्यवस्था गरेको देखिन्छ । मन्दिरमा भएको वि.सं. १८६९ को ढलौटको घण्टमा कुँदिएको अभिलेखले पनि यसको अझ पुष्टी हुन्छ ।

    यो मन्दिरको गर्भगृहमा कालो प्रस्तरबाट निर्मित नर्मदेश्वर शिवलिङ्ग स्थापना गरिएको छ । यो मन्दिरको स्थापना पााचायत विधिद्वारा गरिएको भन्ने मान्यता छ । यस मन्दिरको वरिपरि शिव, गणेश, सूर्य देवी लगायतका प्रस्तर मूर्तिहरु रहेका छन् । यहाँ रहेका अष्टभुजासहितकी दक्षिणकाली अन्नपूर्ण कामदेवीको प्रस्तर मूर्तिले यसको सोझा अझ बढाएको छ । वास्तुकलाको दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिने यो मन्दिर द्विवेदिका माथि वर्गाकार रुपमा तीन तले वहुछाने शैलीमा दचिआपा ढुङ्गा माटो काठ र झिंगटीको प्रयोग गरी दक्षिणाभिमुख बनाइ निर्माण गरिएको छ । मन्दिरको छानामा धातुको गजुर पनि रहेको छ । स्थानीय बुढापाका वुद्धिजीवि र भक्तहरुका अनुसार विगतमा शिव पाचायनको पूजा विधान अनुसार षेडशोपचार पूजा गर्ने, शिवरात्रीमा विशेष पूजा गरिने परम्परा हुँदै आएकोमा हाल भने सो परम्परा रोकिएको बताउँछन् । नेपाल सरकार मालपात कार्यालयले पूजा संचालनको लागि वार्षिक रु.१,५०० दिदैं आएको पाइन्छ ।

    ग) मु गुम्बा

    गोरखा जिल्लाको अर्को महत्वपूर्ण पर्यटकीय स्थलको रुपमा मु गुम्बा रहेको छ । यो गुफा गोरखा जिल्लाको छेकम्पार गाविस अन्तर्गत वडा नं ९ मा रहेको छ । यो गुम्बा कहिले र कसले बनाएको हो भन्ने बारे स्पष्ट प्रमाण उपलब्ध अझै हुनसकेका छैन । स्थानीय मानिसहरू यसलाई १०० वर्षभन्दा पुरानो मान्दछन् । स्थानीयको भनाइ अनुसार गुम्बाको स्थापना लामा डुक्पा रिक्पोछे ले गरेका हुन अरे । यो गुम्बा स्थापनाबारेमा स्थानीयस्तरमा व्याप्त किम्वदन्ती अनुसार सुरुमा यस गाउँमा बोटबिरुवाहरु राम्रो नभएको पशुपंक्षीहरु तथा मानिसहरुमा विभिन्न रोग लागि बिरामी पर्ने आदि विभिन्न समस्याहरु देखापरेपछि हेलम्बुबाट ल्याइएका डुक्पा लामाले गाउँमा सबैको कल्याण र शान्तीको कामना गर्दै यो गुम्बा यहाँ स्थापना गरेको विश्वास गरिन्छ ।

    यस गुम्बाभित्र वेदीकामा गुरु रिम्पोछे शाक्य थुवा च्याङग्रेसी र ढोल्माका मृण्मय मूर्तिहरु रहेका छन् । यी सबै मूर्तिहरु बिसौं शताब्दीको आरम्भतिरका भएको यससंग संबद्ध व्यक्तिहरु अनुमान छ । यो गुम्बा लगभग वर्गाकार र १ तले छ । गुम्बामा स्लेटको २ पाखे छाना रहेको छ । गुम्बाको नाप लम्बाइ ८ मिटर चौडाइ ८ मिटर र उचाइ करिब २४÷२५ फिट छ । ढुङ्गा माटो र काठबाट गुम्बा बनेको छ । गुम्बाभित्र ४ पाटे आकारका ४ वटा काठका खाँवो थाम छन् । यहाँ धुप दीप नैवेद्यप्रसाद आदि प्रयोग गरी बिहान बेलुका नित्य पूजा गरिन्छ । तिब्बती पात्रो अनुसार प्रत्येक महिनाको १० र २५ गते गुरु रिम्पोछेको, हरेक महिनाको ३ दिनसम्म ल्हाप्साङको र प्रत्येक महिनाको अष्टमी पूर्णिमा र औंशीमा ढोल्मा ताराको पूजा गरिन्छ । यस्तै गरी ङ्युने पूजा जेष्ठ शुक्ल पूर्णिमामा १५ दिनसम्म गरिन्छ । हाल यहाँ अवतारी लामा डोल्पा रिम्पोछे रहेका छन । गुम्बाका लामा र ढावाहरुको संयुक्त प्रयासमा गुम्बाको पूजा र अन्य व्यवस्थापन हुँदै आएको छ ।

    घ) राज गणेश मन्दिर

    राज गणेश मन्दिर गोरखा नगरपालिका वडा नं. १ पोखरीथोकमा रहेको छ । यो नेपाल सरकारको स्वामित्व रहेको छ । यस मन्दिर कसले र कहिले बनाएको भन्ने बारे स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैनन् । प्राप्त तथ्यका आधारमा यस मन्दिरको स्थापना गोरखाका राजा रामशाहको पालामा भएको अनुमान लगाउन सकिन्छ । राज गणेश मन्दिरको पनि महत्वपूर्ण विशेष भनेको यस मन्दिर भित्र गणेशको कलात्मक मूर्ति छ । मन्दिरको निर्माण शिखर शैलीमा भएको छ । मन्दिर निर्माणमा ढुङ्गा इटा सुर्की चुनाको प्रयोग भएको देखिन्छ । एकतले यस मन्दिरको छाना इट्टामाथि बज्र लेपन गरी बनाइएको छ । यस मन्दिरमा नित्य पूजाका साथै विशेष पर्वहरूमा पनि यहाँ पूजा गरिन्छ । यहाँ मालपोत कार्यालय गोरखाबाट पूजारी नियुक्ती गरिन्छ । मालपोत कार्यालय गोरखाबाट नियुक्त हुने पूजारीले पूजाआजा सम्बन्धी व्यवस्थापन गर्दछन् ।

    ङ) जर्नेल धारा

    धारा माथि भित्तामा रहेको अभिलेख अनुसार यस जर्नेल धाराको निर्माण वि.सं. १८८८ मा जनरल भीमसेन थापाद्वारा गराइएको कुरा थाहा हुन्छ । यो धारा गोरखा नगरपालिकाको पिपलथोक मा अवस्थित रहेको छ । नेपाल सरकारको स्वामित्व रहेको यो जर्नेल धारा गाइको मुखाकृतिको खण्डित अवस्थामा देख्न पाइन्छ । धाराको पूर्वतर्फ भित्तामा शिवपरिवार फलक र चर्तुवाहु विष्णुका मूर्ति छन् । यहाँ धारामाथि नै प्रस्तरको सानो मन्दिर बनाइएको छ । धाराको तल्लो भागमा भगीरथको मूर्ति कुँदिएको छ । धाराको वरिपरी पर्खालमा काँटछाँट गरी मिलाइएका ढुङ्गाहरुको पर्खाल पेटी उठाइएको छ । यहाँको मूर्ति लगायत सबै बस्तु एवम् संरचना प्रस्तरकै छन् ।

    च) चौघेरा भवन

    चौघेरा भवन गोरखा जिल्लाको गोरखा नगरपालिका वडा नं. १ गोरखा दरवारमा अवस्थित रहेको छ । यो भवन नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेको छ । गोरखाका राजा रुद्रशाहको शासनकाल भित्र कुनै समयमा यो भवन दरबार निर्माण भएको मानिन्छ । सो दरबारभन्दा उत्तरपश्चिम पहारामा रहेको अभिलेख अनुसार रुद्रशाहले वि.सं. १७२३ मा हनुमान भज्याङबाट गोरखा दरबार जाने सिंढी निर्माण गराएको उल्लेख भए अनुसार यही आसपासमा रुद्रशाहले यो भवन बनाएका हुनसक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

    चौघेरा भवनलाई वास्तुकलाको बेजोड नमूनाको रुपमा हेर्ने गरिन्छ । यो दरबार भूइँतलासहित २ तले छ भने यस भवनमा २ पाखे छाना रहेकोछ । तेलिया इट्टाको प्रयोग गरी बनाइएको यो दरबारको बाहिर पूर्व र पश्चिमतर्फ १÷१ वटा ढोका रहेका छन् । दरबारको बीचमा खुला चोक छ र चोकको दक्षिणतर्फ भवन नभइ अग्लो पर्खाल लगाइ केबल चोकमा जाने ढोका मात्र राखिएको छ । चोकतर्फ फर्किएका भागमा तीनैतिर टुडालमा लोखर्केका आकृति कुदिएका छन् । टुडालको माथिल्लो भागमा फूलबुट्टा लहरा बीचमा विभिन्न देवी देवता र तल्लो भागमा रतासम सम्बन्धी चित्र कुदिएका छन् । दरबारको तिनैतर्फ कलात्मक आँखी झ्याल छन् । ढोका र झ्यालका चौकोश र खापाहरुमा नाग र पशुपंक्षी आदिका विभिन्न चित्र कुिदंएका छन् । ढोका तल दायाँबायाँ द्वारपाल बनाइएका छन् । चौधेरा भवनको पूर्वतर्फ आँगनमा श्रीविद्याको प्रस्तर मन्दिर छ । यो मन्दिर वर्गाकार छ र प्रस्तरको गोलो शिखर स्वरुपको छाना छ ।

    मन्दिर अगाडि छेऊमा प्रस्तरको कछुवा रहेको छ । चौधेरा भवनबाट केही तल हनुमान भज्याङ्ग छ । दक्षिणतर्फ चौतारोमा सरस्वतीको आसन मूर्ति छ । सरस्वती मूर्ति भन्दा केहीमाथि शिवपरिवार फलक छ । शिवपरिवार फलकको बायाँतर्फ एउटा ठड्याएर राखिएको शिला फलक छ । यो लिच्छवीकालीन राजा जयदेव द्वितीयको अभिलेख हो । हनुमान भायाङ्गबाट केही पूर्वतर्फको उकालो हिडेपछि चण्डीस्थान पुगिन्छ ।चौतारोको माथिल्लो भागमा कुनामा भगवती चण्डीको मूर्ति छ भने चौतारोको बीचमा एक शिवलिङ्ग छ । चण्डिस्थान पूर्वतर्फ पहरामाथि भगवान गोरखनाथको सिद्धपाइला–२ प्रस्तर रहेका छन । हुनमानको मूर्तिभन्दा केही पर उत्तरतर्फ फर्काएर पूरानो अभिलेख भएको कोरा ढुङ्गा राखिएको छ । चौघेरा भवन नेपाल एकीकरण पूर्व गोरखाका राजपरिवारको पाहुनाघरको रुपमा प्रयोग हुन्थ्यो । हाल धार्मिक र ऐतिहासिक अवलोकन कार्यमा प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ । यस चौघेरा भवनको सम्पूर्ण व्यवस्थापन नेपाल सरकारले गर्दै आएको छ ।

    छ) भीमसेन मन्दिर

    गोरखा जिल्लमा रहेका महत्वपूर्ण सम्पदाहरु मध्ये गोरखा नगरपालिकाको वडा नं. १ मा रहेको भीमसेन मन्दिर एक हो । यो मन्दिर कहिले र कसले बनाएको हो भन्ने बारे अझै प्रष्ट हुन सकेको छैन । मन्दिरको मूलढोका बाहिर दायाँतर्फ भित्तामा रहेको वि.सं. १८३९ को शिलालेखमा उल्लेख भए अनुसार गोरखा पोखरीथोकमा नेवार व्यापारीका नेवारनीहरु मिली भीमसेन देवतालाई क्षेपु र तोरण चढाएको कुरा उल्लेख भएबाट यो मन्दिर सो मिति भन्दा अगावै बनेको हुनसक्ने संकेत मिल्दछ । वि.सं. २०४२ र ०४३ मा यस मन्दिरको जिर्णोद्धार भएको थियो रे ।
    यस मन्दिर भित्र भिमसेनको मूर्ति रहेको छ । मन्दिर नेपाली बहुछाने शैलीमा निर्मित भएको छ । २ तले मन्दिर यस मन्दिरको छाना धातुको छ र शिरोभागमा धातुको गजूर छ । यहाँ दैनिक पूजा हुदै आएको छ । पूजाको लागि नेवार समुदायको गुठी सक्रिय रहेको देखिन्छ ।

    ज) विरिमकाली मन्दिर

    विरिमकाली मन्दिर गोरखा जिल्लाको गोरखा नगरपालिका वडा नं. १० ध्याङसीवास भन्ने ठाउँमा रहेको छ । यो मन्दिर कहिले र कसले बनाएको भन्ने स्पष्टता अझै आउन सकेको छैन । मन्दिरको वास्तुशैली र प्रविधिको अध्ययन गर्दा सोहौं सत्रौं शताब्दीताका यो मन्दिर बनेको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । जनश्रुती अनुसार गोरखाका राजा रामशाह मनकामना मन्दिर दर्शन गर्न जाँदा “ध्याङ्गिसंह” (मगरभाषा चिलाउने धारा) मा बास बस्न पुगेछन् । रातमा देवी राजाको हत्केलामा उत्पन्न भएपछि सोही मूर्ति जस्तै मूर्ति बनाइ कोक्रोमा राखी भुषल मगरलाई दिएका हुँदा सो देवीलाई विरिमकाली भनेर चिनियो भन्ने मानिन्छ । विरिमकाली मन्दिरभित्र एउटा प्रस्तर मूर्ति छ तर मन्दिरभित्रको मूर्ति हेर्न नहुने जन विश्वास रहिआएको छ । मन्दिरमा १८९२ साल मार्ग शुदीमा बसुन्धरा देवीले श्रीकालिका देवीलाई चढाएको एउटा घण्ट छ । एकतले मन्दिरको स्लेटको छाएको ४ पाखे छानो छ । मन्दिर ४.२० मी. लम्बाइ, ३.५० मी चौडाइ र ३.५० मि उचाइमा बनाइएको छ । यस मन्दिरमा मगर सुसारे र १ जना बाहुन पुरोहितद्वारा पूजाआजा गरिन्छ । पूजारी वंशजका आधारमा सन्तान दरसन्तान हुने चलन छ । यहाँको पूजारीलाई पहिले गोरखा दरबारबाट सुविधा उपलब्ध गराइएकोमा हाल उक्त व्यवस्था छैन । यहाँ नित्य पूजाको साथै वडादशैं, चैतेदशैं र प्रतिअष्टमीमा पर्व पूजा गरिन्छ । पूजारी तथा सुसारे नियुक्ती स्थानीय गाउँलेहरुले गरी पूजा पराम्परालाई अद्यावधिक गरिहेका छन् ।

    झ) श्रीनाथ मण्डली स्थान

    श्रीनाथ मण्डली स्थान गोरखा जिल्लाको श्रीनाथकोट गाविसको सिरानचोक गाउँमा अवस्थित छ । स्थानीय मानिसहरु श्रीनाथ मण्डली सोह्रौ सत्रौं शताब्दितिर चौबसी राज्यकालमा स्थापना भएको अनुमान गरिन्छ । गोरखा राज्यमा गाभिनु अघि यहाँ भण्डारीथरका राजाले शासन गरेको विश्वास गरिन्छ । सायद त्यसैबेला श्रीनाथमण्डलीको स्थापना भएको हुन सक्दछ । द्रव्यशाहको पालामा गणेश पाँडेको मातहतमा गएको गोरखाली फौजले सिरानचोकमा कब्जा जमाएपछि यो गोरखा राज्यको सामरिक महत्वको किल्लाका बन्यो । श्रीनाथ मण्डलीमा पूजा र अन्य व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्य श्रीनाथ मण्डली तथा कोट विकास समिति र स्थानीय समुदाय मिली गर्दै आएका छन् ।
    यहाँ मूर्ति छैन प्राकृतिक शिलालाई श्रीनाथ र मण्डलीको अलग अलग प्रतिक मानी पूजा गरिन्छ । यो स्थान चतुष्कोणाकार स्वरुपको छ । ढुङ्गा माटोको पर्खाल लगाइ छानाविहीन रुपमा श्रीनाथ मण्डली बनेको छ । श्रीनाथ मण्डली ११.७० मी. लम्बाइ, ८.२० मि चौडाईर २.३० मी. उचाइमा बनेको छ । हाल मण्डलीको पूर्वतर्फ श्रृङ्गी ऋषिको नयाँ मूर्ति स्थापना गरिएको छ । श्रीनाथ मण्डलीमा हुने नित्यपूजाको व्यवस्था थालाजुङ्ग, श्रीनाथकोट र अन्य गाविसका मानिसहरु मिली गर्दै आएका छन् ।
    ८. गोरखा जिल्लाका अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थानहरु यसप्रकार छन्ः

    gorkha74

    प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

    सूचना विभाग दर्ता न: २२०/०७३-७४
    सम्पादक तथा सञ्चालक :
    मोतीलाल पौडेल
    मोबाइल : ९८५८०५००१०/९८५१२६००१०

    YouTube Videos from Kahbarera HD

    Subscribe
    shares